Bireysel Başvuruda Kanun Yollarının Tüketilmesi

Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapmadan önce bireysel başvuru kanun yollarının tüketilmesi kuralına uymanız gerekir. Bu kural, ihlale neden olduğunu ileri sürdüğünüz işlem, eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmüş tüm idari ve yargısal başvuru yollarını, bireysel başvuru yapmadan önce sonuçlandırmış olmanızı gerektirir. Yani mahkemeye gitmeden önce elinizdeki itiraz, istinaf, temyiz gibi olağan yolları usulüne uygun biçimde tamamlamış olmalısınız. Bu yükümlülük 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 45. maddesinin ikinci fıkrasında düzenlenmiştir.

Kanun Yollarının Tüketilmesi Kuralının Yasal Dayanağı

Kural, Anayasa Mahkemesinin kendi emsal karar yayınında açıkça ifade edildiği üzere, 6216 sayılı Kanun’un 45. maddesinin ikinci fıkrasına dayanır. Buna göre bireysel başvuru, ancak ilgili işleme karşı öngörülmüş idari ve yargısal başvuru yollarının tümü tüketildikten sonra yapılabilir. Amaç, temel hak ihlallerinin öncelikle olağan yargı düzeni içinde giderilmesine imkân tanımaktır. Bireysel başvuru bu anlamda ikincil (tamamlayıcı) bir güvence olarak konumlandırılmıştır.

Kanunun tam metnine mevzuat.gov.tr üzerinden ulaşabilirsiniz. Kanun 30/3/2011 tarihinde kabul edilmiştir.

Bir Yolun Tüketilmiş Sayılması Ne Anlama Gelir?

Bir kanun yolunu yalnızca başlatmış olmanız yeterli değildir. Anayasa Mahkemesi içtihadına göre bir yolun tüketildiğinden söz edebilmek için, o başvurunun sonucunun beklenmesi ve inceleme sürecinde öngörülmüş yöntem, biçim ve süre şartlarına uyulmuş olması aranır. Örneğin süresi içinde başvurmadığınız, gerekli harcı yatırmadığınız ya da eksik dilekçeyle reddedilen bir yolu tüketmiş sayılmazsınız.

Bu ayrım önemlidir; çünkü usulüne aykırı biçimde kullanılan bir kanun yolu, hem esastan reddedilir hem de bireysel başvuru bakımından kanun yollarının tüketilmemesi sonucunu doğurur. Dolayısıyla olağan yolları takip ederken süre ve şekil kurallarına titizlikle uymak, sonraki aşama için de belirleyicidir. Bu konuda istinaf başvurusunun nasıl yapılacağına ve temyiz süresi kaçırılırsa doğacak sonuçlara ilişkin yazılarımız yol gösterici olabilir.

Olağan ve Olağanüstü Kanun Yolları Ayrımı

Tüketilmesi gereken yollar kural olarak olağan kanun yollarıdır. Ancak bazı yolların bu kapsamda değerlendirilip değerlendirilmeyeceği tartışmalıdır.

Karar Düzeltme

Hukuk davalarında karar düzeltme yolu, bireysel başvuru öncesinde tüketilmesi zorunlu bir yol değildir. Anayasa Mahkemesi kararlarına göre bu yola başvurmayı tercih etmemeniz bir eksiklik sayılmaz. Buna karşılık karar düzeltme yoluna başvurmuşsanız, bireysel başvuru yapabilmek için önce bu talebe ilişkin kararın beklenmesi gerekir. Bu değerlendirme AYM’nin bireysel karar metinlerinde yer almaktadır.

Kanun Yararına Bozma

Ceza yargılamasında tüketilmesi gereken son olağan yol temyizdir. Kanun yararına bozma yoluna gidilmesi talebi ise yalnızca Adalet Bakanlığının takdirini harekete geçirmeye yöneliktir. Anayasa Mahkemesine göre bu tür taleplerin bireysel başvuru süresi üzerinde bir etkisi bulunmaz. Aynı şekilde karar düzeltme yolunun kapalı olduğu hâllerde başvuru süresi kararın öğrenilmesinden itibaren işlemeye başlar ve bu durumda karar düzeltmeye gidilmesi süreyi durdurmaz. Bu esaslar AYM’nin Süre Aşımı başlıklı sayfasında açıklanmıştır.

Otuz Günlük Başvuru Süresi

Kanun yollarını tükettikten sonra süre kaybetmemeniz gerekir. 6216 sayılı Kanun’un 47. maddesinin beşinci fıkrasına göre bireysel başvurunun, başvuru yollarının tüketildiği tarihten; başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılması gerekir. Bu süre kaçırıldığında başvuru süre aşımı nedeniyle kabul edilemez bulunur.

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü’nün 64. maddesi de aynı otuz günlük süreyi düzenler. Ayrıca mücbir sebep veya ağır hastalık gibi haklı bir mazeretiniz varsa, mazeretin kalktığı tarihten itibaren on beş gün içinde başvurmanıza imkân tanınmıştır. Bu durumda mazereti kanıtlayan belgeleri başvuruya eklemeniz beklenir.

İnceleme Sırasında Öncelikli Kriterler

Anayasa Mahkemesinin kabul edilebilirlik kriterlerine ilişkin yayınına göre, Bireysel Başvuru Bürosu tarafından en öncelikli incelenen kriterler başvuruda şekil kurallarına uyulması ile başvuru süresine riayet edilmesidir. Bu iki kriteri karşılamayan dosyalar, Komisyon ve Bölüm aşamasına geçmeden idari yönden reddedilebilir. Bu nedenle kanun yollarının tüketilmesi ile başvuru süresi birlikte değerlendirilmeli ve başvuru formu eksiksiz doldurulmalıdır.

Kanun Yollarının Tüketilmediği Sayılan Durumlar

Anayasa Mahkemesinin Başvuru Yollarının Tüketilmemesi sayfasında, bu gerekçeyle kabul edilemezlik kararı verilen başlıca örnek kategoriler şöyle sıralanabilir:

• Tam yargı davası açılmadan doğrudan bireysel başvuru yapılması
• Tutukluluğun makul süreyi aşması iddiasında ilgili hukuk yolunun tüketilmemesi
• Mülkiyet uyuşmazlıklarında süresinde dava açılmaması
• Beraat kararının kesinleşmesinin ardından tazminat yoluna başvurulmaması
• Kanun yoluna süresinde başvurulmaması
• Olağan kanun yollarında ileri sürülmeyen iddiaların ilk kez bireysel başvuruda gündeme getirilmesi

Aynı sayfada, idari gözetimde tutulma koşullarının uygunsuzluğu iddialarında tam yargı davasının, trafik kazası sonucu ölüm olaylarında ise adli yargıda açılabilecek tazminat davasının tüketilmesi gereken etkili yol olarak kabul edildiği belirtilmektedir. Son maddedeki nokta özellikle önemlidir: bir iddiayı bireysel başvuruda ileri sürebilmek için, o iddiayı önce olağan yargılama sürecinde derece mahkemeleri önünde dile getirmiş olmanız beklenir.

31 Temmuz 2018 Öncesi Başvurular ve Tazminat Komisyonu

6384 sayılı Kanun’a eklenen geçici 2. madde uyarınca, 31 Temmuz 2018 tarihinden önceki başvurulara ilişkin olarak hukuk sisteminde mevcut idari ve yargısal yollar tüketilmeden yapılan bireysel başvurular kabul edilemez bulunmakta ve başvurucuların Tazminat Komisyonuna müracaat etmesi öngörülmektedir. İlgili kanunun tam metnine mevzuat.gov.tr üzerinden ulaşabilirsiniz. Bu düzenleme, belirli tarih aralığındaki dosyalar bakımından tüketilmesi gereken yolu Tazminat Komisyonu başvurusu hâline getirmesi yönüyle dikkate alınmalıdır.

Uygulamada Nelere Dikkat Etmelisiniz?

Bireysel başvuruda en sık karşılaşılan kabul edilemezlik nedenlerinden biri kanun yollarının tüketilmemesidir. Bu nedenle başvuru öncesinde şu noktaları değerlendirmeniz faydalı olur: itiraz, istinaf ve temyiz gibi olağan yolların tümünü kullandınız mı; bu yolları süresinde ve usulüne uygun biçimde işlettiniz mi; ihlal iddialarınızı derece mahkemeleri önünde açıkça dile getirdiniz mi; ve kararın kesinleşmesinden itibaren otuz günlük süreyi kaçırmadınız mı. Karar süreçlerinizi takip ederken Yargıtay onama kararı ve Yargıtay bozma kararı gibi kavramların sonuçlarını da göz önünde bulundurmanız gerekir.

Kanun yollarının doğru tüketilip tüketilmediği, her uyuşmazlığın kendi özelliklerine göre değişebilen bir değerlendirmedir. Süre ve şekil kurallarındaki ayrıntılar başvurunun kaderini belirlediğinden, bireysel başvuru düşünüyorsanız somut dosyanız bakımından bir hukukçuya danışmanız yerinde olur.