Maddi Anlamda Kesin Hüküm Nedir?

Maddi anlamda kesin hüküm, bir uyuşmazlık hakkında verilen ve kesinleşen mahkeme kararının, aynı taraflar arasında aynı konuda yeniden dava açılmasını engellemesi ve sonraki davalarda bağlayıcı olması anlamına gelir. Bir başka deyişle, uyuşmazlık nihai olarak çözüldükten sonra taraflar aynı meseleyi yeniden yargı önüne taşıyamaz. Bu yönüyle maddi anlamda kesin hüküm, hukuki istikrarı ve yargı kararlarına duyulan güveni koruyan temel bir usul kurumudur.

Uygulamada bu kavram sıklıkla şekli anlamda kesin hüküm ile karıştırılır. Aşağıda iki kavramın farkını, kesin hükmün Hukuk Muhakemeleri Kanunu’ndaki yerini ve hangi kararların maddi anlamda kesin hüküm oluşturup oluşturmadığını ele alıyoruz.

Şekli anlamda kesin hüküm ile maddi anlamda kesin hüküm farkı

Şekli anlamda kesin hüküm, bir kararın olağan kanun yollarının (istinaf ve temyiz) tükenmesiyle artık değiştirilemez hâle gelmesini, yani biçimsel olarak kesinleşmesini ifade eder. Karar kesinleştiğinde tarafların başvurabileceği olağan bir kanun yolu kalmamıştır.

Adalet Bakanlığı Hukuk İşleri Genel Müdürlüğü’nün açıklamalarında, HMK’nın 363. maddesi gereğince kesinleşmemiş kararlar hakkında kanun yararına temyiz incelemesi yapılamayacağı, mahkemece konulan kesinleşme şerhinin ise aksi ispatlanarak kaldırılabileceği belirtilmiştir. Bu açıklama, şekli kesinleşmenin sınırlarını ve nasıl doğduğunu göstermesi bakımından önemlidir.

Maddi anlamda kesin hüküm ise kararın içeriğine, yani uyuşmazlığın esasına ilişkindir. Karar kesinleştikten sonra, aynı konunun aynı taraflar arasında yeniden tartışılamamasını sağlar. Her kesinleşen (şekli anlamda kesin hâle gelen) karar, mutlaka maddi anlamda kesin hüküm doğurmaz. Bir kararın maddi anlamda kesin hüküm oluşturabilmesi için genellikle tarafların, dava konusunun ve dava sebebinin aynı olması aranır.

Kısaca ayrım

• Şekli kesinlik: Karara karşı başvurulabilecek olağan kanun yolunun kalmaması.
• Maddi kesinlik: Uyuşmazlığın esasının nihai olarak çözülmesi ve aynı meselenin yeniden dava edilememesi.

Kararların kesinleşmesi ve kanun yolları süreci hakkında ayrıntı için temyiz süresi ve kararın kesinleşmesi ile istinaf başvurusu yazılarımızı inceleyebilirsiniz.

Kesin hükmün HMK’daki yeri: bir dava şartı

Kesin hüküm, Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nda bir dava şartı olarak düzenlenmiştir. 6100 sayılı HMK’nın 114. maddesinin birinci fıkrasının (ı) bendinde, dava şartları arasında “aynı davanın daha önceden kesin hükme bağlanmamış olması” sayılmıştır. Bu bir olumsuz dava şartıdır: Aynı uyuşmazlık daha önce kesin hükme bağlanmışsa, yeniden açılan davada dava şartı yokluğu söz konusu olur.

Dava şartlarının varlığı yargılamanın her aşamasında mahkemece re’sen gözetilir. Dolayısıyla maddi anlamda kesin hükmün varlığı taraflarca ileri sürülmese bile mahkeme tarafından dikkate alınabilir.

Hangi kararlar maddi anlamda kesin hüküm oluşturur?

Her mahkeme kararı, esasa ilişkin bir uyuşmazlığı nihai olarak çözmediği için maddi anlamda kesin hüküm doğurmaz. Kavramın kapsamını resmî kaynaklardan birkaç örnekle somutlaştırmak mümkündür.

Çekişmesiz yargı kararları

Adalet Bakanlığı Eğitim Dairesi’nin medeni usul hukuku ders notunda, çekişmesiz yargıya ilişkin kararların kural olarak maddi anlamda kesin hüküm oluşturmadığı (kanunda aksine hüküm bulunmadıkça) belirtilmektedir. Bu tür kararlar biçimsel olarak kesinleşse dahi, uyuşmazlığın esasını taraflar arasında kesin biçimde çözen bir hüküm niteliği taşımadığından, kural olarak maddi anlamda kesin hüküm etkisi göstermez.

İcra mahkemesi kararları

İcra mahkemesi kararları bakımından ayrım önem kazanır. Adalet Bakanlığı’nın İcra ve İflas Kanunu’na ilişkin eğitim materyalinde, icra mahkemesinin usule ilişkin bazı kararlarının (şikâyet, vekâlet ücreti hesaplaması gibi) aksine, esasa ilişkin kararların, örneğin istihkak davasının, maddi anlamda kesin hüküm oluşturmaya elverişli olduğu ve bu nedenle aynı konuda yeniden dava açılamayacağı ifade edilmektedir.

Aynı doğrultuda, Adalet Bakanlığı Hukuk İşleri Genel Müdürlüğü’nün açıklamalarında, icra hâkimliğinin mahkeme sıfatıyla baktığı istihkak davaları ile ihalenin feshi taleplerinin reddi kararları ve cezaya ilişkin hükümler dışında kalan, takip hukukuna ilişkin icra mahkemesi kararlarının esas hak ve taraflar yönünden kesin hüküm teşkil etmediği; bu nedenle bu kararlara karşı kanun yararına temyiz yoluna gidilemeyeceği belirtilmektedir. Bu açıklama, hangi kararların esasa ilişkin (maddi anlamda kesin) hüküm doğurduğunu ayırt etmeye yardımcı olur.

Maddi anlamda kesin hükmün korunması

Maddi anlamda kesin hüküm gücüne ulaşan bir karar, artık olağan kanun yollarıyla ya da olağan dışı yöntemlerle rahatça sarsılamaz. Anayasa Mahkemesi’nin bir bireysel başvuru basın duyurusunda, Yargıtay içtihadına atıfla, maddi anlamda kesin hüküm gücüne ulaşan kararlarla ilgili olarak “maddi hata denetimi” adı altında yeniden delil değerlendirmesi yapılıp davanın tekrar kanun yolu denetimine tabi tutulmasının ve bu suretle kesin hükmün ortadan kaldırılmasının mümkün olmadığı vurgulanmıştır. Bu yaklaşım, kesin hükmün sağladığı hukuki güvenliği ve mülkiyet ile adil yargılanma haklarını korumayı amaçlar.

Buna karşılık kesin hükmün etkisi mutlak değildir. Anayasa Mahkemesi’nin Araştırma ve İçtihat Birimi’nde yayımlanan bir çalışmada, bireysel başvuru sonucunda verilen bir hak ihlali kararının, şekli anlamda kesin hüküm hâlini almış ilk derece mahkemesi kararının hak ihlaline sebebiyet verdiğinin tespiti hâlinde, o kararın kesin hüküm etkisinin de sona ermesine yol açabileceği belirtilmiştir. Yani bireysel başvuru yolu, belirli koşullarda kesinleşmiş bir kararın etkisini yeniden değerlendirmeye açabilir.

İdari yargıda maddi anlamda kesin hüküm

Maddi anlamda kesin hüküm kavramı yalnızca medeni usul hukukuna özgü değildir. Danıştay içtihadında da mahkeme kararlarının sonradan açılan bir davada maddi anlamda kesin hüküm niteliğinde kabul edilip edilemeyeceği tartışılmakta; iptal davası ile tam yargı davası bakımından kararın nitelik ve etkilerine göre farklı değerlendirmeler yapılmaktadır. Danıştay’ın güncel karar bültenlerinden birinde, bir asliye ticaret mahkemesi kararının somut olayda maddi anlamda kesin hüküm teşkil etmediği yönünde değerlendirmeye yer verilmesi, kavramın idari yargı içtihadında da fiilen kullanıldığını göstermektedir.

Bir kararın maddi anlamda kesin hüküm oluşturup oluşturmadığını değerlendirmek

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu’nun bir kararında, mahkeme kararlarının taraflar ve bazen ilgili üçüncü kişiler yönünden bağlayıcı sayılıp sayılamayacağının, başka bir dava bakımından kesin hüküm, kesin delil veya güçlü delil oluşturup oluşturmayacağının, ancak kararın yeterli bir gerekçe içermesiyle sağlıklı biçimde değerlendirilebileceği belirtilmiştir. Bu nedenle bir kararın esasa ilişkin olup olmadığı, uyuşmazlığın konusu ve tarafları ile kararın gerekçesi birlikte incelenerek belirlenmelidir.

Uygulamada karşılaşılan tereddütler genellikle şu noktalardan kaynaklanır:

• Kararın usule mi yoksa esasa mı ilişkin olduğu.
• Yeni davanın tarafları, konusu ve dava sebebinin önceki davayla aynı olup olmadığı.
• Kararın gerçekten kesinleşip kesinleşmediği (şekli kesinlik).

Bir tespit davası veya ortaklığın giderilmesi davası gibi farklı dava türlerinde kesin hükmün kapsamı, verilen kararın niteliğine göre değişebilir. Kanun yolu aşamasında verilen kararların etkisi için Yargıtay onama kararı ve Yargıtay bozma kararı yazılarımız da faydalı olabilir.

Özet

Şekli anlamda kesin hüküm bir kararın değiştirilemez hâle gelmesini (kesinleşmesini), maddi anlamda kesin hüküm ise uyuşmazlığın esasının nihai olarak çözülmesini ve aynı meselenin yeniden dava edilememesini ifade eder. HMK’nın 114. maddesi kesin hükmü olumsuz bir dava şartı olarak düzenler. Her kesinleşen karar maddi anlamda kesin hüküm doğurmaz; çekişmesiz yargı kararları ile icra mahkemesinin usule ilişkin bazı kararları kural olarak bu etkiyi göstermez. Somut bir kararın maddi anlamda kesin hüküm oluşturup oluşturmadığı, dava dosyasının ve kararın gerekçesinin incelenmesini gerektiren teknik bir değerlendirmedir.