Davacının Ön İnceleme Duruşmasına Katılmaması

Davacının ön inceleme duruşmasına katılmaması, tek bir sonuca değil, karşı tarafın durumuna ve talebine bağlı olarak farklı sonuçlara yol açar. Kısaca özetlemek gerekirse: davalı da duruşmaya gelmemiş veya gelip davayı takip etmeyeceğini bildirmişse dosyanın işlemden kaldırılmasına karar verilir. Davalı duruşmaya gelmiş ve yargılamaya devam edilmesini istiyorsa, davacının yokluğunda yargılamaya devam edilebilir. Bu yazıda konuyu Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) hükümleri çerçevesinde ele alıyoruz.

Ön İnceleme Duruşması ve Davetiyedeki İhtar

HMK’nın 139. maddesi uyarınca mahkeme, dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra ön inceleme için bir duruşma günü belirleyip taraflara bildirir. Bu hüküm, 22/7/2020 tarihli 7251 sayılı Kanun ile değiştirilmiştir.

Değişik hükme göre çıkarılacak davetiyede taraflara, sulh için hazırlık yapmaları ve duruşmaya sadece taraflardan birinin gelmesi ve yargılamaya devam etmek istemesi durumunda, gelmeyen tarafın yokluğunda yapılan işlemlere itiraz edemeyeceği hususu ihtar edilir. Bu ihtar, davacı açısından da önem taşır; çünkü duruşmaya katılmamanın hukuki sonuçları önceden bildirilmiş olur.

Ön inceleme duruşmasında hâkim; dava şartları ve ilk itirazlar hakkında gerekiyorsa tarafları dinler, uyuşmazlık konularını tespit eder ve tarafları sulhe ya da arabuluculuğa teşvik eder. HMK’nın 140. maddesine göre ön inceleme kural olarak tek duruşmada tamamlanır; zorunlu hâllerde bir defaya mahsus yeni bir duruşma günü belirlenebilir.

Davacının Duruşmaya Katılmamasının Sonuçları

Konunun temel dayanağı HMK’nın 150. maddesidir. Bu maddenin birinci fıkrasına göre usulüne uygun şekilde davet edilmiş olan taraflar, duruşmaya gelmedikleri veya gelip de davayı takip etmeyeceklerini bildirdikleri takdirde dosyanın işlemden kaldırılmasına karar verilir. Bu hükmün tam metni, ilgili bir mahkemenin Anayasa Mahkemesi’ne yaptığı somut norm denetimi başvurusunda da yer almaktadır.

Bu genel kural, davacının ön inceleme duruşmasına katılmaması bakımından iki ihtimali gündeme getirir:

1. Davalı da duruşmaya gelmemişse

Tarafların ikisi de usulüne uygun davet edildiği hâlde duruşmaya gelmezse ya da gelip davayı takip etmeyeceklerini bildirirlerse, dosyanın işlemden kaldırılmasına karar verilir. Bu durumda dava hemen sona ermez; ilerleyen bölümde açıklanacağı gibi yenileme süreleri işlemeye başlar.

2. Davalı duruşmaya gelmiş ve davayı takip ediyorsa

Adalet Bakanlığı İdari ve İş Birimleri Daire Başkanlığı’na ait eğitim materyalinde senaryo şöyle özetlenmiştir: usulüne uygun şekilde davet edilmiş taraflardan biri duruşmaya gelir, diğeri gelmezse, gelen tarafın talebi üzerine yargılamaya, gelmeyen tarafın yokluğunda devam edilir veya dosya işlemden kaldırılır. Ayrıca geçerli bir sebebi olmadan duruşmaya gelmeyen taraf, yokluğunda yapılan işlemlere itiraz edemez.

Bu, davacının duruşmaya katılmadığı ancak davalının hazır bulunduğu durumda seçimin gelen tarafın, yani davalının talebine bağlı olduğunu gösterir. Davalı isterse davacının yokluğunda yargılamanın sürdürülmesini talep edebilir; isterse dosyanın işlemden kaldırılmasını talep edebilir.

İşlemden Kaldırma Sonrası Yenileme ve Süreler

Dosya işlemden kaldırıldığında dava kesin biçimde kapanmaz; belirli süreler içinde yenilenebilir. HMK’nın 150. maddesinin ilgili fıkraları bu süreçleri düzenler.

• Tebliğ (m.150/3): Yenileme dilekçesi, duruşma gün, saat ve yeri ile birlikte taraflara tebliğ edilir.
• Bir aylık süre ve harç (m.150/4): Dosyanın işlemden kaldırıldığı tarihten başlayarak bir ay geçtikten sonra yenileme talebinde bulunulursa yeniden harç alınır. Bu harç yenileyen tarafça ödenir ve karşı tarafa yüklenemez. Harç verilerek yenilenen dava, eski davanın devamı sayılır.
• Üç aylık süre (m.150/5): İşlemden kaldırıldığı tarihten başlayarak üç ay içinde yenilenmeyen davalar, sürenin dolduğu gün itibarıyla açılmamış sayılır ve mahkemece kendiliğinden karar verilerek kayıt kapatılır.
• Tekrar takipsiz bırakma yasağı (m.150/6): İşlemden kaldırılmasına karar verilmiş ve sonradan yenilenmiş olan dava, ilk yenilenmeden sonra bir defadan fazla takipsiz bırakılamaz. Aksi hâlde dava açılmamış sayılır.

Bu fıkralar birlikte değerlendirildiğinde davacı için pratik sonuç şudur: Duruşmaya katılınmaması nedeniyle dosya işlemden kaldırılırsa, davayı kaybetmemek için üç aylık yenileme süresine dikkat edilmelidir. Bir ay içinde yenilenirse ek harç gerekmez; bir ayı geçen yenilemelerde ise yeniden harç ödenmesi gerekir.

Bu Düzenlemeye Yöneltilen Eleştiri

HMK m.150 hakkında yargılama pratiğinde eleştiriler dile getirilmiştir. Anayasa Mahkemesi’ne yapılan bir itiraz başvurusunda, davacının kötüniyetle duruşmaya gelmeyerek dosyanın işlemden kaldırılmasına yol açabildiği, bunun davalının adil yargılanma hakkını ve usul ekonomisini (Anayasa m.141) zedeleyebildiği ileri sürülmüştür. Başvuru kararında, duruşmaya katılma zorunluluğu bulunmayan davalının hakkının zayi olabildiği ve mahkemelerin iş yükünün arttığı belirtilmiştir.

Bu belge, ilgili mahkemenin Anayasa Mahkemesi’ne yaptığı somut norm denetimi başvurusunun metnidir. Bu itiraz üzerine Anayasa Mahkemesi’nin verdiği nihai kararın yönü mevcut kaynaklarla doğrulanamadığından, yazıda kesin bir sonuç ifadesine yer verilmemiştir.

Ön İnceleme Duruşması ile Arabuluculuk İlk Toplantısını Karıştırmayın

Uygulamada sık karıştırılan iki durum vardır. Ön inceleme duruşmasına katılmama, yukarıda açıklanan HMK m.150 sonuçlarına bağlıdır. Buna karşılık zorunlu arabuluculukta tarafın geçerli mazeret göstermeksizin ilk toplantıya katılmaması ayrı bir müessesedir ve farklı sonuçlara bağlanmıştır.

Anayasa Mahkemesi’nin E.2023/160, K.2024/77 sayılı kararında, taraflardan birinin ilk toplantıya katılmaması sebebiyle sona eren arabuluculuk faaliyeti üzerine açılacak davalarda tarafların yaptıkları yargılama giderlerinin kendi üzerlerinde bırakılmasına ilişkin hüküm değerlendirilmiştir. Bu, yargılama giderleri yönünden bir sonuç doğurur ve ön inceleme duruşmasına katılmama ile aynı şey değildir. İki kavramın karıştırılmaması, hangi sonucun uygulanacağının doğru belirlenmesi açısından önemlidir.

Özet ve Pratik Değerlendirme

Davacının ön inceleme duruşmasına katılmaması, otomatik olarak davanın kaybedilmesi anlamına gelmez, ancak ciddi usuli sonuçlar doğurur. Davalının tutumuna göre dosya işlemden kaldırılabilir veya davacının yokluğunda yargılama sürebilir. Yokluğunda yapılan işlemlere geçerli sebep olmaksızın itiraz edilemeyeceği hususu davetiyede ihtar edilmiştir.

Dosya işlemden kaldırılırsa, davanın açılmamış sayılmasını önlemek için üç aylık yenileme süresine, bir aydan sonraki yenilemelerde harç yükümlülüğüne ve bir davanın ancak sınırlı biçimde yenilenebileceğine dikkat edilmelidir. Somut olayınıza ilişkin süre hesabı ve strateji için dosyanın bir avukatla değerlendirilmesi yerinde olur.

Yargılamanın sonraki aşamalarına ilişkin konularda istinaf başvurusu ve temyiz süresi yazılarımızı da inceleyebilirsiniz.