Hakim Anlaşmalı Boşanma Protokolünü Onaylamazsa

Anlaşmalı boşanmada hakim protokolü onaylamazsa boşanma kararı o hâliyle verilemez. Bunun yerine hakim, tarafların ve varsa çocukların menfaatini gözeterek protokolde gerekli gördüğü değişiklikleri önerir. Taraflar bu değişiklikleri duruşmada kabul ederse boşanmaya hükmolunur; kabul edilmezse anlaşmalı boşanmanın kanuni şartı gerçekleşmemiş sayılır ve dava, genel boşanma sebeplerine dayalı çekişmeli yargılamaya evrilebilir. Bu yazıda protokolün neden onaylanmayabileceğini, hakimin değişiklik yetkisini ve anlaşmalı boşanma protokolünün reddi halinde tarafların önündeki seçenekleri açıklıyoruz.

Anlaşmalı Boşanmanın Kanuni Şartları

Anlaşmalı boşanmanın dayanağı Türk Medeni Kanunu’nun 166. maddesinin üçüncü fıkrasıdır. Bu hükme göre boşanma kararı verilebilmesi için birden fazla şartın bir arada gerçekleşmesi gerekir:

• Evlilik en az bir yıl sürmüş olmalıdır.
• Eşler mahkemeye birlikte başvurmalı veya bir eşin açtığı davayı diğer eş kabul etmelidir.
• Hakim tarafları bizzat dinlemeli ve iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmelidir.
• Boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumu hakkında taraflarca kabul edilecek düzenlemeyi (protokolü) hakim uygun bulmalıdır.

Kanun metninde bu şartlar açıkça yazılıdır. Türk Medeni Kanunu madde 166 uyarınca hakim, boşanma kararı verebilmek için hem tarafların iradesinin özgür olduğuna kanaat getirmek hem de mali ve çocuklarla ilgili düzenlemeyi uygun bulmak durumundadır. Bu iki şart birbirinden ayrıdır; yani taraflar tam bir uzlaşı içinde olsa bile hakim, protokolün içeriğini kendiliğinden inceler ve onaylayıp onaylamamakta yetkilidir.

Hakim Protokolü Neden Onaylamayabilir?

Anlaşmalı boşanma protokolü, çoğunlukla tazminat, nafaka, mal paylaşımı, velayet ve çocukla kişisel ilişki gibi konuları düzenler. Hakim, protokolü değerlendirirken kanunun öngördüğü tarafların ve çocukların menfaati ölçütünü esas alır. Uygulamada protokolün onaylanmamasına en sık yol açan başlıklar şunlardır:

• Velayet ve kişisel ilişki: Çocuğun üstün yararına aykırı görülen velayet düzenlemesi, çocuğu diğer ebeveynden koparan ya da çok sınırlı görüştüren kişisel ilişki günleri hakim tarafından yetersiz bulunabilir.
• İştirak nafakası: Çocuk için öngörülen nafakanın çocuğun ihtiyaçlarını karşılamaktan uzak veya hiç öngörülmemiş olması itiraza konu olabilir. Çocuğun geleceğe yönelik hakları taraflarca ortadan kaldırılamaz.
• İrade serbestisi kuşkusu: Hakim, taraflardan birinin baskı altında ya da protokolün sonuçlarını tam anlamadan imza attığından şüphelenirse iradenin serbest olmadığı kanaatine varabilir.
• Belirsiz veya çelişkili maddeler: İnfazı mümkün olmayan, birbiriyle çelişen ya da hukuken geçersiz hükümler içeren protokoller olduğu gibi kabul edilmez.

Görüldüğü üzere protokolün onaylanmaması çoğu zaman eşlerin anlaşamamasından değil, düzenlemenin özellikle çocuğun yararına veya tarafların dengesine aykırı bulunmasından kaynaklanır. Çocukla kişisel ilişkinin nasıl kurulacağı konusunda daha ayrıntılı bilgi için çocukla kişisel ilişki günlerinin nasıl belirlendiğini anlatan yazımızı inceleyebilirsiniz.

Hakimin Protokolde Değişiklik Yapma Yetkisi

Kanun, hakime protokolü doğrudan reddetmek yerine düzeltme yetkisi de tanır. TMK 166/3’ün devamında, hakimin tarafların ve çocukların menfaatlerini göz önünde tutarak anlaşmada gerekli gördüğü değişiklikleri yapabileceği, bu değişikliklerin taraflarca da kabulü hâlinde boşanmaya hükmolunacağı düzenlenmiştir. Bu, uygulamada şu anlama gelir:

• Hakim, örneğin çocuk için öngörülen nafakanın artırılmasını ya da kişisel ilişki günlerinin genişletilmesini önerebilir.
• Bu değişiklik önerisi her iki tarafça da kabul edilirse, çoğu zaman aynı duruşmada boşanma kararı verilebilir. Yeni bir dava veya uzun bir yargılamaya gerek kalmaz.
• Hakim, protokolü tek taraflı olarak değiştirip kendiliğinden boşanmaya karar veremez. Değişiklik, mutlaka tarafların onayına sunulur.

Aynı hükümde, bu özel durumda tarafların ikrarının hakimi bağlamayacağı yönündeki genel ilkenin uygulanmayacağı da belirtilmiştir. Yani taraflar hakim huzurunda kabul beyanında bulunduğunda bu beyan bağlayıcıdır. Maddenin güncel metnine mevzuat.gov.tr üzerinden ulaşabilirsiniz. TMK 166, yakın tarihte değişikliğe uğramış olup madde metni günceldir; ancak bu değişiklik protokol onayıyla ilgili üçüncü fıkraya değil, boşanma davasının reddinden sonraki üç yıl kuralına ilişkin dördüncü fıkraya ilişkindir. Bu iki konu birbirine karıştırılmamalıdır. Üç yıl kuralı hakkında ayrıntı için boşanma davası reddedilirse ne olur başlıklı yazımıza bakabilirsiniz.

Anlaşmalı Boşanma Çekişmeliye Döner mi?

En çok merak edilen soru, anlaşmalı boşanma çekişmeliye döner mi sorusudur. Kanunun mantığından çıkan sonuç şudur: Hakimin önerdiği değişiklik taraflarca kabul edilmezse veya taraflar protokolde ısrar edip hakim de onaylamazsa, TMK 166/3’teki anlaşmalı boşanma şartı gerçekleşmemiş olur. Bu durumda mahkeme, bu kolaylaştırılmış yoldan boşanmaya hükmedemez.

Böyle bir hâlde dava kendiliğinden sona ermez. Taraflar isterse süreç, TMK 166’nın genel hükmü olan evlilik birliğinin temelinden sarsılması sebebine dayalı çekişmeli boşanma yargılaması olarak devam edebilir. Bu aşamada:

• Taraflar kusur, tazminat, nafaka ve velayet gibi konularda iddialarını ayrı ayrı ileri sürer.
• Delil toplanır, tanık dinlenir ve gerektiğinde bilirkişi incelemesi yapılır.
• Yargılama, anlaşmalı boşanmaya göre daha uzun sürer ve tek celsede sonuçlanma imkânı ortadan kalkar.

Bununla birlikte protokolün onaylanmamasının davayı otomatik ve kesin biçimde çekişmeli hâle getirdiğini söyleyen doğrudan bir düzenleme bulunmadığını da belirtmek gerekir; bu sonuç, kanun maddesinin lafzından ve uygulamasından çıkan hukuki değerlendirmedir. Çekişmeli sürecin ne kadar sürebileceğini merak ediyorsanız çekişmeli boşanma davası kaç yıl sürer yazımız yol gösterici olacaktır. Anlaşmalı sürecin işleyişini genel hatlarıyla görmek için ise anlaşmalı boşanma (tek celsede boşanma) yazımızı inceleyebilirsiniz.

Dava Sürerken Nafaka ve Velayet Ne Olur?

Protokol onaylanmayıp yargılama çekişmeli olarak devam ederse, taraflar arasındaki mali ve velayete ilişkin konuların dava boyunca askıda kalması söz konusu değildir. Hakim, dava süresince geçerli olmak üzere tedbir kararları verebilir. Çocuğun kiminle kalacağı ve geçici geçim düzeni bu tedbirlerle güvence altına alınır. Bu konuda boşanma davasında tedbiren velayetin kime verileceğini ve dava sürerken tedbir nafakasının nasıl alınacağını anlatan yazılarımızda ayrıntılı bilgi bulabilirsiniz.

Protokolü Hazırlarken Nelere Dikkat Edilmeli?

Protokolün hakim tarafından onaylanma olasılığını artırmak için, düzenlemenin baştan dengeli ve çocuğun üstün yararını gözeten biçimde hazırlanması önemlidir. Uygulamada dikkat edilmesi önerilen bazı hususlar şunlardır:

• Velayet, kişisel ilişki ve iştirak nafakası maddelerinin çocuğun ihtiyaçlarına ve yaşına uygun olması.
• Tazminat ve nafaka kalemlerinin taraflar arasında makul bir dengeye dayanması.
• Mal paylaşımı, ev eşyaları ve varsa borçlar konusunda belirsizlik bırakmayacak açık ifadeler kullanılması.
• Hakimin olası itirazlarını öngörerek, gerektiğinde revize edilmeye açık, esnek maddelerin tercih edilmesi.

İyi hazırlanmış bir protokol, hem sürecin tek celsede sonuçlanma ihtimalini güçlendirir hem de ileride ihtilaf çıkma riskini azaltır. Boşanma ve aile hukukuna ilişkin süreçlerde alanında deneyimli bir avukattan hukuki danışmanlık almak, protokolün kanuna ve çocuğun yararına uygun biçimde düzenlenmesi bakımından önemlidir. Büromuzun bu alandaki çalışmaları hakkında genel bilgi için boşanma ve aile hukuku sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Sonuç olarak, hakimin protokolü onaylamaması boşanmanın imkânsız olduğu anlamına gelmez. Çoğu zaman hakim, gerekli düzeltmeleri önerir ve taraflar bu önerileri kabul ettiğinde boşanma aynı yargılama içinde gerçekleşebilir. Kabul edilmediğinde ise taraflar çekişmeli yargılamaya devam etme veya yeniden anlaşma yoluna gitme seçeneklerini değerlendirebilir. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut olayınıza ilişkin hukuki danışmanlık yerine geçmez.