Ceza Dava Zamanaşımı: Süreler ve Kesen Sebepler

Ceza dava zamanaşımı, belirli bir sürenin geçmesiyle devletin bir suçtan dolayı kamu davası açma ve yürütme yetkisini kaybetmesi anlamına gelir. Türk Ceza Kanunu’na göre, kanunda aksi yazılı değilse, sürenin dolması hâlinde kamu davası düşer. Bu yazıda zamanaşımının ne demek olduğunu, sürelerin kaç yıl olduğunu, ne zaman başladığını ve zamanaşımını kesen sebepleri kaynaklarıyla açıklıyoruz.

Zaman aşımı nedir, ne demek?

Zaman aşımı, hukukta belirli bir sürenin geçmesine belirli sonuçlar bağlayan bir kurumdur. Ceza hukukunda zaman aşımı iki ayrı başlık altında düzenlenir. Bunlardan ilki dava zamanaşımı (TCK m.66), ikincisi ise ceza zamanaşımı (TCK m.68) olarak adlandırılır.

Dava zamanaşımı, henüz kesinleşmiş bir mahkûmiyet bulunmayan aşamada, yani suçun soruşturulması ve kovuşturulması sürecinde işler. Ceza zamanaşımı ise kesinleşmiş bir mahkûmiyet hükmünün infazıyla ilgilidir. Bu iki kurumu birbirinden ayırmak önemlidir, çünkü süreleri ve başlangıç anları farklıdır.

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu 26/9/2004 tarihinde kabul edilmiş ve 12 Ekim 2004 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmıştır.

Zaman aşımı kaç yıl sonra olur? Dava zamanaşımı süreleri

TCK m.66/1 uyarınca, kanunda aksi yazılı olmadıkça kamu davası aşağıdaki sürelerin geçmesiyle düşer:

• Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda otuz yıl,
• Müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda yirmibeş yıl,
• Yirmi yıldan aşağı olmamak üzere hapis cezasını gerektiren suçlarda yirmi yıl,
• Beş yıldan fazla ve yirmi yıldan az hapis cezasını gerektiren suçlarda onbeş yıl,
• Beş yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adli para cezasını gerektiren suçlarda sekiz yıl.

Bu sürelerin hangisinin uygulanacağı, suçun kanunda öngörülen cezasının üst sınırına göre belirlenir. Süreler için güncel ve konsolide metin olarak 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu esas alınabilir.

Çocuklar bakımından özel bir düzenleme bulunur. TCK m.66’nın ilgili fıkralarına göre, fiili işlediği sırada on iki yaşını doldurmuş olup on beş yaşını doldurmamış olanlar hakkında bu sürelerin yarısı, on beş yaşını doldurmuş olup on sekiz yaşını doldurmamış olanlar hakkında ise üçte ikisi uygulanır.

Dava zamanaşımı ne zaman başlar?

Zamanaşımının başlangıç anı, suçun tamamlanma biçimine göre değişir. TCK m.66/6 hükmüne göre zamanaşımı:

• Tamamlanmış suçlarda suçun işlendiği günden,
• Teşebbüs hâlinde kalan suçlarda son hareketin yapıldığı günden,
• Kesintisiz suçlarda kesintinin gerçekleştiği günden,
• Zincirleme suçlarda son suçun işlendiği günden

itibaren işlemeye başlar. Bu kurallar Adalet Bakanlığı’nın yayımladığı TCK metninde de yer almaktadır. Başlangıç anının doğru tespiti, zamanaşımının dolup dolmadığının hesaplanmasında belirleyicidir.

Dava zamanaşımını kesen sebepler

Dava zamanaşımı, süreç içinde bazı işlemlerin yapılmasıyla kesilebilir. TCK m.67’ye göre, kesme nedenlerinin gerçekleşmesi durumunda zamanaşımı kesilir ve kesilme hâlinde süre yeniden işlemeye başlar.

Birden fazla kesme nedeni bulunması hâlinde zamanaşımı süresi, son kesme nedeninin gerçekleştiği tarihten itibaren yeniden işler. Ancak bu uzama sınırsız değildir. Kesilme hâlinde zamanaşımı süresi, ilgili suça ilişkin kanunda belirlenen sürenin en fazla yarısına kadar uzayabilir. Böylece davanın sürekli uzamasının önüne geçilmiş olur.

Hangi somut işlemlerin kesme nedeni sayıldığı (örneğin şüpheli veya sanığın ifadesinin alınması, hakkında tutuklama kararı verilmesi, iddianame düzenlenmesi veya mahkûmiyet kararı gibi) TCK m.67/1’de düzenlenir. Somut bir olayda hangi işlemin kesme etkisi doğurduğu, dosyanın kendi koşulları içinde değerlendirilmelidir.

Suç zaman aşımı: Ceza zamanaşımı süreleri

Dava zamanaşımından farklı olarak, kesinleşmiş bir mahkûmiyet hükmünün infazına ilişkin süre ceza zamanaşımı olarak adlandırılır. TCK m.68’e göre cezalar aşağıdaki sürelerin geçmesiyle infaz edilmez:

• Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezalarında kırk yıl,
• Müebbet hapis cezalarında otuz yıl,
• Yirmi yıl ve daha fazla süreli hapis cezalarında yirmidört yıl,
• Beş yıldan fazla hapis cezalarında yirmi yıl,
• Beş yıla kadar hapis ve adli para cezalarında on yıl.

Ceza zamanaşımı, hükmün kesinleştiği veya infazın herhangi bir biçimde kesintiye uğradığı günden itibaren işlemeye başlar ve kalan ceza miktarı esas alınarak hesaplanır.

Ceza zamanaşımının kesilmesi

TCK m.71’e göre, mahkûmiyet hükmünün infazı için yetkili merci tarafından hükümlüye kanuna göre yapılan tebligat veya bu amaçla hükümlünün yakalanması ceza zamanaşımını keser. Ayrıca mahkûm olan kişinin üst sınırı iki yıldan fazla hapis cezasını gerektiren kasıtlı bir suç işlemesi hâlinde de ceza zamanaşımı kesilir.

Zamanaşımına uğrayan davalar ne olur?

TCK m.66/1’in lafzına göre, sürelerin dolması hâlinde kamu davası düşer. Bu, davanın esastan sonuçlanmadan sona ermesi anlamına gelir. Müsadereye ilişkin hükümler bakımından da sınır vardır; TCK m.70 uyarınca müsadereye ilişkin hüküm, kesinleşmeden itibaren yirmi yıl geçtikten sonra infaz edilmez.

Zamanaşımının işlemeyeceği haller

Her suç zamanaşımına tabi değildir. Soykırım ve insanlığa karşı suçlarda zamanaşımı işlemez. Ayrıca kanunun yurt dışında işlenmiş bazı ağır suçlara ilişkin hükümlerinde, ağırlaştırılmış müebbet, müebbet veya on yıldan fazla hapis cezalarında zamanaşımının uygulanmayacağı öngörülmüştür.

Şikâyet süresi ile dava zamanaşımı aynı şey değildir

Uygulamada sıkça karıştırılan iki kavram, şikâyet süresi ile dava zamanaşımıdır. Bunlar birbirinden ayrı kurumlardır. Ceza Muhakemesi Kanunu m.73’e göre, soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlarda, şikâyet hakkı olan kişi fiili ve failin kim olduğunu öğrendiği günden itibaren altı ay içinde şikâyette bulunmazsa soruşturma ve kovuşturma yapılamaz. Bu altı aylık süre, zamanaşımı süresini aşmamak kaydıyla işler.

Dolayısıyla şikâyete bağlı bir suçta hem altı aylık şikâyet süresi hem de dava zamanaşımı süresi ayrı ayrı dikkate alınır. Şikâyet süresi kaçırıldığında dava zamanaşımı henüz dolmamış olsa bile soruşturma yapılamaz.

Belirli suç gruplarının hangi kategoriye girdiğini ve hangi cezaları gerektirdiğini öğrenmek için şerefe karşı suçlar, mal varlığına karşı suçlar ve hayata karşı işlenen suçlar başlıklı yazılarımızı inceleyebilirsiniz. Cezanın infazı aşamasındaki kurumlar için ise hapis cezasının ertelenmesi konusuna bakabilirsiniz.

Değerlendirme

Ceza dava zamanaşımı, suçun türüne, öngörülen cezaya ve sürecin hangi aşamada olduğuna göre değişen teknik bir konudur. Sürelerin başlangıç anı, kesme nedenleri ve uzama sınırları somut dosyada ayrıntılı biçimde incelenmelidir. Zamanaşımına ilişkin bir hesaplama yapmadan önce ilgili kanun metninin güncel hâlini kontrol etmek ve hukuki destek almak yerinde olur.