Yurt Dışındaki Eşten Nafaka Nasıl Alınır?

Yurt dışındaki eşten nafaka tahsili, kural olarak iki yoldan yürütülür: Adalet Bakanlığı bünyesindeki Nafaka Bürosu aracılığıyla, uluslararası sözleşmelere dayanan merkezi makam işbirliği yolu; ya da borçlunun bulunduğu ülkede doğrudan tanıma ve tenfiz davası açılması. Türkiye’de yaşayan alacaklı, borçlu eşi yurt dışında oturuyorsa çoğu zaman doğrudan yabancı bir mahkemeye başvurmak yerine önce Türkiye’deki resmi mekanizmayı harekete geçirebilir. Ancak bu yolun işleyip işlemeyeceği, ilgili ülkeyle aramızda geçerli bir uluslararası sözleşme bulunmasına ve karşılıklılık ilkesine bağlıdır.

Yurt dışındaki eşten nafaka için iki temel yol

Sınır ötesi unsur içeren nafaka taleplerinde izlenebilecek iki ana usul vardır. Birincisi, tarafı olduğumuz milletlerarası sözleşmelere dayanan merkezi makam işbirliği yoludur. İkincisi, elinde geçerli bir mahkeme ilamı bulunan alacaklının, bu kararı borçlunun malvarlığının veya yerleşim yerinin bulunduğu ülkede tanıtıp icraya koydurmasıdır. Hangi yolun daha elverişli olduğu; borçlunun bulunduğu ülke, ortada verilmiş bir nafaka kararının olup olmaması ve o ülkeyle Türkiye arasındaki hukuki işbirliği ilişkisine göre değişir.

Nafaka Bürosu ve merkezi makam mekanizması

Adalet Bakanlığı Uluslararası Hukuk ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü bünyesinde, yurt içi ve yurt dışı nafaka taleplerinde merkezi makam sıfatıyla çalışan bir Nafaka Bürosu bulunmaktadır. Bu büro, taraf olduğumuz milletlerarası sözleşmeler ve ilgili Türk mevzuatı uyarınca görev yapar. İşleyişini ve başvuru esaslarını resmi Nafaka Bürosu sayfasından takip etmek mümkündür.

Nafaka Bürosu, ana hatlarıyla yurt içinden yapılan başvuruları yabancı merkezi makamlara sunar, yurt dışından gelen başvuruları kabul eder ve bu taleplerle bağlantılı yazışmaları yürütür. Yani Türkiye’de yaşayan alacaklı, talebini bu büroya iletir; büro da talebi borçlunun bulunduğu ülkenin merkezi makamına aktarır. Böylece alacaklı, çoğu zaman yabancı ülkeye bizzat giderek dava açma yükünden kurtulur, süreç devletler arasındaki resmi kanaldan yürütülür.

Cumhuriyet başsavcılıklarının rolü

Türkiye içinde bu sürecin fiili yürütücüsü Cumhuriyet başsavcılıklarıdır. Başsavcılıklar; nafakaya esas teşkil eden yabancı mahkeme ilamının tenfizi için dava açmak ve bu davayı takip etmek, gerektiğinde icra veya iflas yoluna başvurmak, yetkili merciden nafaka kararı almak ve sulh, arabuluculuk gibi dostane çözüm yollarını denemekle görevlidir.

Bunun yanında sürecin sağlıklı yürüyebilmesi için bazı hazırlık ve tedbir işlemleri de yapılır. Bunlar arasında nafaka borçlusunun yerleşim yerinin ve malvarlığının tespiti için araştırma yapılması, tebligatın kolaylaştırılması, delillerin toplanması ve tahsilatın güvence altına alınması için gerekli tedbirlerin alınması yer alır. Borçlunun nüfus, adres ve yurda giriş çıkış bilgilerinin teminine ilişkin usuller de bu kapsamda değerlendirilir.

Karşılıklılık ilkesi ve sözleşme şartı

Uluslararası işbirliği mekanizmasının işleyebilmesi mutlak değildir; ülke bazında mütekabiliyet (karşılıklılık) ilkesi dikkate alınır. Uygulamada, bir talebin yabancı merkezi makama iletilip işlem görmesi, o ülkeyle Türkiye arasında karşılıklı bir işbirliği ilişkisinin bulunmasına bağlıdır. Ayrıca sözleşmelerin uygulanabilmesi için nafaka alacaklısı ile borçlusunun farklı ülkelerde ikamet ediyor olması gerekir. Bu nedenle her ülkeden otomatik tahsilat garantisi bulunmadığını, sonucun ilgili ülkeyle geçerli sözleşmeye ve karşılıklılığa göre değişebileceğini baştan bilmek gerekir.

Dayanak uluslararası sözleşmeler

Türkiye, sınır ötesi nafaka konusunda birden fazla çok taraflı sözleşmeye taraftır. Başlıcaları şunlardır:

• 1956 tarihli Birleşmiş Milletler Sözleşmesi (New York Sözleşmesi): Nafaka alacaklarının yabancı ülkelerde tahsiline ilişkin temel işbirliği sözleşmesidir. Bakanlık, bu sözleşmeye taraf devletlerin merkezi makamlarını ve yazışma dillerini gösteren resmi listeler yayımlamıştır.
• 1973 tarihli Lahey Sözleşmesi: Nafaka yükümlülüğüne uygulanacak hukuku düzenler. Sözleşmeye göre uygulanacak hukuk belirlenirken, kural olarak alacaklının mutad meskeninin bulunduğu yer hukuku ile müşterek milli hukuk gibi bağlama noktaları esas alınır. Resmi metne Adalet Bakanlığı yayınından ulaşılabilir.
• Çocuklara karşı nafaka yükümlülüğüne ilişkin Lahey Sözleşmesi: Özellikle çocuk nafakasına dair yabancı kararların tanınması ve tenfizini düzenleyen ayrı bir sözleşmedir.

Bu sözleşmelerin hangisinin somut olaya uygulanacağı; borçlunun bulunduğu ülkenin ilgili sözleşmeye taraf olup olmadığına ve nafakanın türüne (yoksulluk nafakası, iştirak nafakası gibi) göre değerlendirilir.

Tanıma ve tenfiz: MÖHUK çerçevesi

Sürecin tersi de mümkündür. Yurt dışında verilmiş bir nafaka kararı Türkiye’de icraya konulacaksa ya da elinizdeki Türk mahkemesi kararı yabancı ülkede uygulanacaksa, yabancı mahkeme kararlarının tanınması ve tenfizine ilişkin genel usul devreye girer. Bu usul, iç hukukumuzda 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) ile düzenlenmiştir. Yabancı bir mahkemenin nafakaya ilişkin kararının Türkiye’de sonuç doğurabilmesi için, kural olarak yetkili aile mahkemesinde tenfiz davası açılıp kararın icra edilebilir hâle getirilmesi gerekir. Aynı mantık, boşanmaya bağlı diğer sonuçlar için de geçerlidir; nitekim yurt dışında verilmiş bir boşanma kararının ülkemizde geçerli olabilmesi için de tanıma ve tenfiz sürecinin işletilmesi gerekir.

Yurt dışındaki eşin alacaklı olduğu durum

Mekanizma çift yönlü işler. Türkiye’de ikamet eden nafaka borçlularına karşı yapılacak taleplerde, yurt dışındaki alacaklıların bulundukları ülkenin merkezi makamına başvurmaları gerekir. Bu başvuru, ilgili sözleşmeler uyarınca Türkiye’deki merkezi makama iletilir ve süreç burada Cumhuriyet başsavcılığı eliyle yürütülür. Dolayısıyla “yurt dışındaki eş” ifadesi hem borçlu hem alacaklı senaryosunu kapsayabilir; başvurunun hangi ülkeden yapılacağı, alacaklının nerede oturduğuna göre belirlenir.

Süreçte dikkat edilmesi gereken noktalar

• Geçerli bir karar veya talep dayanağı: Elinizde kesinleşmiş bir nafaka kararı varsa tenfiz yolu, henüz karar yoksa yabancı ülkede nafaka kararı alınması yolu gündeme gelir.
• Ülke ve sözleşme kontrolü: Borçlunun bulunduğu ülkenin ilgili sözleşmeye taraf olup olmadığı ve karşılıklılık durumu baştan araştırılmalıdır.
• Belge ve çeviri: Başvuruya esas belgelerin usulüne uygun düzenlenmesi, yeminli çeviri ve gerektiğinde apostil işlemleri sürecin hızını doğrudan etkiler.
• Nafaka miktarının güncellenmesi: Uzun süren tahsilat süreçlerinde nafakanın güncel koşullara uyarlanması gerekebilir. Bu noktada nafaka artırım davası ayrı bir başlık olarak değerlendirilmelidir.
• Nafakanın sona ermesi: Borçlu, koşulların değiştiğini ileri sürerek nafakanın kaldırılmasını talep edebilir. Yoksulluk nafakasının kesilmesi hâllerinin bilinmesi, alacaklının haklarını korumasında önemlidir.

Adalet Bakanlığının hakim adaylarına yönelik eğitim materyallerinde de belirtildiği gibi, küreselleşen dünyada davalara sıklıkla sınır ötesi unsur eklenmekte ve nafaka konusu hem uygulanacak hukuk hem de kararların tanınması ve tenfizi bakımından ayrı ayrı ele alınmaktadır. Bu nedenle yurt dışı boyutu bulunan nafaka uyuşmazlıklarında, hem uluslararası sözleşmelerin hem de iç hukuk usulünün birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Uzman hukuki destek neden önemli

Sınır ötesi nafaka tahsili, farklı ülkelerin usul kuralları, sözleşme rejimleri ve tebligat esaslarının kesiştiği teknik bir alandır. Doğru yolun seçilmesi, belgelerin usulüne uygun hazırlanması ve merkezi makam ile başsavcılık işlemlerinin doğru yönlendirilmesi, sürecin sonuç vermesinde belirleyicidir. Aile hukuku ve uluslararası özel hukuk konularında deneyimli bir avukatla süreci yürütmek, hem zaman kaybını hem de usul hatalarından doğabilecek hak kayıplarını azaltır. Bu içerik genel bilgilendirme amaçlı olup somut durumunuza ilişkin değerlendirme için hukuki danışmanlık alınması önerilir.