Skip to content

Tenkis Davası Zamanaşımı: 1 Yıllık ve 10 Yıllık Süre

Halk arasında “tenkis davası zamanaşımı” denilen süre, Türk Medeni Kanunu’nda zamanaşımı olarak değil, hak düşürücü süre olarak düzenlenmiştir. TMK m. 571 uyarınca tenkis davası açma hakkı, saklı payın zedelendiğinin öğrenildiği tarihten başlayarak bir yıl geçmekle düşer. Her hâlde, vasiyetnamelerde açılma tarihinden, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinden itibaren on yıl geçmekle de düşer. Yani iki ayrı süre vardır ve hangisinin önce dolduğu önem taşır.

Bu yazıda tenkis davası açma süresinin nasıl işlediğini, bir yıllık ve on yıllık sürelerin başlangıç noktalarını, tenkis iddiasının def’i yoluyla ileri sürülmesini ve süre hesabında sık yapılan hataları genel bilgilendirme amacıyla ele alıyoruz. Yazı kişiye özel hukuki görüş niteliği taşımaz. Somut bir olayda süre hesabı, belgelerin ve tarihlerin incelenmesini gerektirir.

Kısa cevap: iki süre, ikisi de hak düşürücü

TMK m. 571’in başlığı “Hak düşürücü süreler”dir. Madde, tenkis davası bakımından iki süre öngörür:

  • Bir yıllık süre: Saklı pay sahibi mirasçının saklı payının zedelendiğini öğrendiği tarihten başlar.
  • On yıllık süre: Mirasçının bilgisinden bağımsızdır. Vasiyetnamelerde açılma tarihinden, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinden başlar.

Bir yıllık süre henüz dolmamış olsa bile on yıllık süre dolmuşsa dava hakkı düşer. Tersine, on yıllık süre dolmadan bir yıllık süre dolmuşsa da hak yine düşer. Bu yüzden iki süreyi birlikte değerlendirmek gerekir.

Neden “zamanaşımı” değil, “hak düşürücü süre”?

Gündelik dilde tenkis davası zamanaşımı ifadesi yaygındır ve arama yapanların büyük kısmı bu kelimeyi kullanır. Ancak kanun metni ve Yargıtay ilamları sürenin niteliğini hak düşürücü süre olarak belirtir. Bu ayrım, yalnızca terminoloji meselesi olarak görülmemelidir. Hak düşürücü sürenin dolması, dava açma hakkının kendisini ortadan kaldırır. Zamanaşımında ise genel olarak hak varlığını korur, alacağın dava yoluyla istenebilirliği etkilenir.

Sürelerin durması veya kesilmesi gibi zamanaşımına özgü kavramların tenkis süreleri bakımından uygulanıp uygulanmadığı bu yazıda kesin bir ifadeyle ele alınmamıştır. Bu konuda somut olaya göre bir hukukçunun değerlendirmesi gerekir. Pratikte güvenli yol, sürelerin uzayabileceğini varsaymadan, dava hakkını mümkün olan en erken zamanda kullanmaktır.

Tenkis davası nedir, hangi süreleri ilgilendirir?

Tenkis, mirasbırakanın yaptığı bazı tasarrufların mirasçıların saklı payını zedelemesi hâlinde, bu tasarrufların saklı payı karşılayacak ölçüde azaltılmasını isteme hakkıdır. Saklı pay kavramı ve kimlerin saklı paylı mirasçı olduğu konusunda saklı paylı mirasçılar kimlerdir yazımıza bakabilirsiniz. Mirasın genel işleyişi için de miras nasıl paylaşılır yazısı faydalı olacaktır.

Tenkis davası, bir tasarrufun mirasçılar arasında saklı payı aşındırdığı durumlarda gündeme gelir. Örneğin mirasbırakan ölümünden önce malvarlığının önemli kısmını bir kişiye devretmişse veya vasiyetname ile saklı paylı mirasçının payını daraltmışsa, bu durum tenkis davasının konusu olabilir. Bu tür devirlerin gerçekte mirastan mal kaçırma amacı taşıdığı düşünülüyorsa, ayrı bir dava türü olan muris muvazaası da akla gelir. Bu konu için muris muvazaası nedir yazımızı inceleyebilirsiniz. Her iki dava yolunun dayanağı ve şartları farklıdır. Hangisinin uygun olduğu somut olaydaki delillere bağlıdır.

Bir yıllık süre: saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesi

Bir yıllık süre, kanunun ifadesiyle mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlar. Burada kritik kavram “öğrenme”dir. Süre, mirasçının ölümü duyduğu, mirasçılık sıfatını kazandığı ya da herhangi bir malvarlığı değişikliğinden haberdar olduğu her tarihte kendiliğinden işlemeye başlamaz. Başlangıç için daha dar ve somut bir bilgi düzeyi aranır.

Öğrenilmesi gereken dört unsur

Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat ve İçtihat Programı’nda yayımlanan bir Yargıtay ilamında, bir yıllık sürenin işlemeye başlaması için saklı pay sahibi mirasçının şu hususları öğrenmiş olması gerektiği belirtilmektedir:

  1. Murisin ölümü,
  2. Kendisinin mirasçı olduğu,
  3. Saklı paya tecavüz eden tasarruf,
  4. Bu tasarrufun saklı paya tecavüz ettiği.

Bu sıralamada dikkat çeken nokta, yalnızca bir tasarrufun varlığını bilmenin yeterli sayılmamasıdır. Mirasçının, tasarrufun kendi saklı payını da zedelediğini öğrenmiş olması aranır. Örneğin bir taşınmazın mirasbırakan tarafından üçüncü bir kişiye devredildiğini bilmek ile bu devrin saklı payı aşındırdığını bilmek aynı şey değildir. Tasarrufun yaptığı etkiyi anlamak için çoğu zaman terekenin kapsamı, malvarlığı değerleri ve diğer tasarruflar hakkında bilgi gerekir.

Öğrenme tarihi delillerle somut olarak belirlenmelidir

Sürenin ne zaman başladığı tartışmalı olduğunda, taraflar arasındaki uyuşmazlığın çoğu “öğrenme tarihi” etrafında toplanır. Yukarıda anılan Yargıtay ilamındaki olay bu bakımdan öğreticidir. Alt mahkeme, davacının veraset ilamı almak için mahkemeye başvurduğu 29.03.2006 tarihini bir yıllık sürenin başlangıcı saymış ve davayı reddetmiştir. Yargıtay bu yaklaşımı yasal bulmamıştır. Gerekçesine göre başlangıç tarihi, veraset ilamı için başvuru tarihi olarak kabul edilemez. Yargıtay ayrıca, davanın bir yıllık süre içinde açılıp açılmadığının taraf delilleri toplanarak belirlenmesi gerektiğini ifade etmiştir.

Bu karardan şu genel sonuç çıkarılabilir: Öğrenme tarihi varsayımla veya şekli bir tarihe bakılarak belirlenmemeli, delillerle somut olarak tespit edilmelidir. Karar bilgilerinin (daire, tarih, esas ve karar numarası) tam künyesi bu yazıda verilmemiştir. Kararı gerçek bir dosyada dayanak olarak kullanmak isteyenlerin belgeyi UYAP Mevzuat ve İçtihat Programı’ndan kontrol etmesi gerekir.

Veraset ilamı ve ilgili belgelerin nasıl alındığı konusunda noterden veraset ilamı için gerekli belgeler yazısına bakılabilir. Ancak yukarıdaki karardan anlaşıldığı üzere, veraset ilamı başvurusunun tarihi tek başına bir yıllık sürenin başlangıcı sayılmaz.

On yıllık süre: mutlak üst sınır

On yıllık süre, mirasçının neyi ne zaman öğrendiğinden bağımsız çalışan azami süredir. Madde metni, süreyi “her hâlde” ifadesiyle düzenler. Bunun anlamı şudur: Mirasçı saklı payının zedelendiğini on yıl dolduktan sonra öğrenmiş olsa bile, kural olarak tenkis davası açma hakkı artık düşmüştür.

On yıllık sürenin başlangıcı, tasarrufun türüne göre ikiye ayrılır:

  • Vasiyetnamelerde: vasiyetnamenin açılma tarihi,
  • Diğer tasarruflarda: mirasın açılması tarihi.

Yukarıda anılan Yargıtay ilamı da on yıllık sürenin azami süre olduğunu belirtmekte ve sağlararası tasarruflarda ölüm tarihinden itibaren on yıl içinde dava açılması gerektiğini ifade etmektedir.

Diğer tasarruflarda: mirasın açılması

TMK m. 575‘e göre miras, mirasbırakanın ölümüyle açılır. Dolayısıyla ölümden önce yapılan bağışlar, devirler ve benzeri sağlararası tasarruflar bakımından on yıllık süre mirasbırakanın ölüm tarihinden itibaren işler. Tasarrufun ölümden kaç yıl önce yapıldığı bu hesabı değiştirmez. Önemli olan ölüm tarihidir.

Vasiyetnamelerde: açılma tarihi

Vasiyetname söz konusu olduğunda on yıllık sürenin başlangıcı vasiyetnamenin açılma tarihidir. Adalet Bakanlığı’nın yayımladığı terekenin tasfiyesi eğitim modülüne göre vasiyetnamenin açılması TMK m. 596’da düzenlenmiştir ve sulh hâkimince izlenen bir usuldür. Dolayısıyla vasiyetname ile yapılan bir tasarruf nedeniyle tenkis davası açmak isteyen mirasçının, vasiyetnamenin hangi tarihte açıldığını belgelerle tespit etmesi gerekir.

Vasiyetnamenin hangi şekil şartlarıyla düzenlendiği ve türleri konusunda bilgi almak isterseniz vasiyetname nasıl hazırlanır yazımıza göz atabilirsiniz.

Aynı eğitim modülünde, ölünceye kadar bakma sözleşmelerinin vasiyetnamenin açılmasına tabi tutulmayacağı yönünde bir Yargıtay kararına atıf yapıldığı görülmektedir. Bu atıf modülde parçalı alıntı olarak yer aldığı için burada ayrıntılı bir değerlendirme yapılmamıştır. Böyle bir sözleşme söz konusuysa kararın tam metninin incelenmesi gerekir.

Tenkis iddiasının def’i yoluyla ileri sürülmesi

TMK m. 571’in önemli bir ayrıntısı da tenkis iddiasının def’i yoluyla her zaman ileri sürülebileceğini belirtmesidir. Yani bir kişi, hakkında açılan bir davada saklı payının zedelendiğini savunma aracı olarak ileri sürmek istiyorsa, madde metnine göre bu imkân süreye bağlı değildir.

Bu kural, saldırı niteliğindeki tenkis davası ile savunma niteliğindeki tenkis def’ini birbirinden ayırır. Dava yoluyla tenkis isteyen mirasçı, hak düşürücü süreler içinde hareket etmek zorundadır. Süre geçtikten sonra dava hakkı düşse bile, kanun metni def’i yoluyla ileri sürme imkânını ayrıca düzenlemiştir. Def’inin hangi koşullarda ve hangi sonuçlarla ileri sürülebileceği, somut davanın yapısına göre ayrıca değerlendirilmelidir. Bu nedenle “süre dolmuşsa her yol kapanmıştır” sonucuna varmak yerine, her olayda hukuki durumun ayrıca incelenmesi gerekir.

Tasarrufun iptali durumunda sürenin başlangıcı

Tasarrufun iptali durumunda sürenin başlangıcı

TMK m. 571 bir istisna daha içerir: Bir tasarrufun iptali, daha önceki bir tasarrufun yürürlüğe girmesini sağlıyorsa, süreler iptal kararının kesinleşmesi tarihinde işlemeye başlar. Örneğin bir vasiyetnamenin iptali sonucunda önceki bir vasiyetname geçerlilik kazanıyorsa, önceki vasiyetnameden doğan tenkis hakkı bakımından süreler iptal kararının kesinleştiği tarihten itibaren işler.

Bu hüküm, iptal davası devam ederken tenkis süresinin boşa akmasını önlemeye yöneliktir. Ancak uygulaması, hangi tasarrufların birbirine bağlı olduğuna ve iptal kararının sonuçlarına bağlıdır. Bu tür karmaşık durumlarda belgelerin birlikte incelenmesi gerekir.

Hangi mahkemede açılır?

Süreyle doğrudan ilgili olmasa da pratik bir konu olduğu için yetkiye de değinmek gerekir. TMK m. 576‘ya göre mirasbırakanın tasarruflarının iptali veya tenkisi davaları, mirasbırakanın yerleşim yeri mahkemesinde görülür. Mirasbırakanın son yerleşim yeri İstanbul ise, dava bu yerdeki yetkili mahkemede açılır. Hangi mahkemenin görevli olduğu ve yetki itirazları ise ayrı bir inceleme konusudur.

Süre bakımından bu bilginin önemi şudur: Dava yanlış mahkemede açılırsa yetki veya görev sorunları ortaya çıkabilir. Hak düşürücü sürenin bitimine çok az zaman kalmışsa, mahkemeyi doğru belirlemek ayrı bir önem kazanır.

Karıştırılmaması gereken süre: mal rejimi tasfiyesi

Türk Medeni Kanunu’nda mal rejimi tasfiyesine ilişkin bir hükümde de bir yıl ve “mal rejiminin sona ermesinin üzerinden beş yıl” süreleri yer alır. Bu hüküm, tenkis hükümlerine kıyasen atıf yapmaktadır. Hükme mevzuat.gov.tr’deki Türk Medeni Kanunu fihristinden ulaşılabilir. Bu yazıda söz konusu hükmün madde numarası doğrulanamadığı için numara verilmemiştir.

Burada önemli olan, bu sürenin mal rejimi tasfiyesine ilişkin olduğu ve miras hukukundaki tenkis davasının on yıllık süresiyle karıştırılmaması gerektiğidir. Eşler arasındaki malvarlığı uyuşmazlığı ile mirasçıların saklı payına ilişkin uyuşmazlık farklı hükümlere tabidir. Eş ölümünde mal rejimi ve miras birlikte gündeme gelebileceği için süre hesabı yapılırken hangi hakkın kullanıldığı ayrıca belirlenmelidir. Eş ölümünün miras bakımından genel sonuçları için eş ölümünde miras paylaşımı nasıl yapılır yazısına bakabilirsiniz.

Süre hesabında pratik hususlar

Bir yıllık süre öğrenme tarihine, on yıllık süre ise ölüm veya vasiyetnamenin açılma tarihine bağlı olduğundan, süre hesabı için önce şu tarihlerin belirlenmesi gerekir:

  • Mirasbırakanın ölüm tarihi,
  • Varsa vasiyetnamenin açılma tarihi,
  • Saklı payı zedeleyen tasarrufun yapıldığı tarih ve türü,
  • Mirasçının bu tasarrufu ve saklı payına etkisini öğrendiği tarih.

Bu tarihlerin hangi belgeyle kanıtlanabileceği ayrıca önemlidir. Ölüm tarihi nüfus kayıtlarından, vasiyetnamenin açılma tarihi mahkeme kayıtlarından anlaşılabilir. Tasarrufun yapıldığı tarih tapu kayıtları, banka kayıtları veya noter belgeleri gibi kaynaklarla ortaya konabilir. Öğrenme tarihi ise çoğu zaman en tartışmalı noktadır. Yargıtay ilamındaki ilkeden anlaşıldığı üzere, bu tarih delillerle somut olarak tespit edilmelidir. Bu nedenle öğrenme sürecine ilişkin yazışmalar, tebligatlar, tapu kayıtlarının alındığı tarih ve benzeri belgeler saklanmalıdır.

Karşı taraf bir yıllık sürenin geçtiğini ileri sürüyorsa, mirasçının tasarrufu ve saklı paya etkisini ne zaman öğrendiğini açıklayabilmesi önem taşır. Bu bakımdan, “zaten biliyordu” şeklindeki genel iddialar yerine hangi bilgiye hangi tarihte ulaşıldığının belgelerle ortaya konması gerekir. Ancak ispat yükünün kime ait olduğu gibi ayrıntılar bu yazıda doğrulanmış bir kaynağa dayanmadığı için ele alınmamıştır.

Sık yapılan hatalar

Süreyi zamanaşımı gibi düşünmek

En yaygın hata, sürelerin sonradan uzatılabileceğini veya yeniden başlayabileceğini varsaymaktır. Kanun bu süreleri hak düşürücü süre olarak düzenlediği için, sürenin dolması dava hakkını sona erdirir. Bu nedenle “nasılsa zamanaşımı itirazı yapılmaz” gibi varsayımlara güvenmek riskli olur.

Veraset ilamı tarihini otomatik başlangıç saymak

Yukarıda anılan Yargıtay ilamında alt mahkemenin veraset ilamı başvuru tarihini başlangıç saymasının yasal bulunmadığı görülmektedir. Bu tarih bir delil olabilir, ancak tek başına kesin başlangıç noktası değildir. Başlangıç tarihi, öğrenmenin dört unsuru bakımından delillerle belirlenir.

On yıllık süreyi gözden kaçırmak

Mirasçılar çoğu kez yalnızca bir yıllık süreye odaklanır. Oysa mirasçı saklı payının zedelendiğini çok geç öğrense bile, on yıllık süre dolmuşsa dava hakkı düşmüş olabilir. Özellikle eski tarihli devirlerin bulunduğu durumlarda ölüm tarihinden itibaren geçen süre mutlaka hesaplanmalıdır.

Başka dava türleriyle karıştırmak

Tenkis davası, muris muvazaası davası ve mal rejimi tasfiyesine ilişkin davalar farklı dayanaklara ve farklı sürelere tabi olabilir. Hangi dava türünün uygun olduğu, olayın niteliğine göre belirlenir. Mirastan mal kaçırma iddialarının ceza hukuku boyutu için mirastan mal kaçırma cezası var mı yazısı ayrıca incelenebilir.

Mirasın reddi ile karıştırmak

Mirasın reddi için de ayrı süreler söz konusudur ve bunlar tenkis süreleriyle aynı değildir. Reddi miras konusunda reddi miras şartları: süre, usul ve hükmen red yazısına bakılabilir.

Mevzuat bilgisi hakkında not

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, 22/11/2001 tarihinde kabul edilmiş, 8/12/2001 tarih ve 24607 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmış ve 1 Ocak 2002 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Kanunun tam metnine mevzuat.gov.tr üzerindeki PDF aracılığıyla ulaşılabilir. Madde 571’in güncel metni, yazının hazırlandığı tarihten sonra değişmiş olabileceğinden, süre hesabı yapmadan önce Mevzuat Bilgi Sistemi’ndeki güncel metne bakılması yerindedir.

Sonuç

Tenkis davası zamanaşımı olarak anılan süreler, hukuken hak düşürücü süredir ve iki ayrı hesaba dayanır. Birincisi, saklı payın zedelendiğinin öğrenildiği tarihten başlayan bir yıllık süredir. Bu sürenin başlaması için murisin ölümünün, mirasçılığın, tasarrufun ve tasarrufun saklı paya tecavüz ettiğinin öğrenilmesi gerekir. İkincisi, vasiyetnamelerde açılma tarihinden, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinden başlayan on yıllık azami süredir.

Öğrenme tarihi çoğu zaman uyuşmazlığın merkezindedir ve Yargıtay ilamına göre delillerle somut olarak tespit edilmelidir. Süre hesabında ölüm tarihi, vasiyetnamenin açılma tarihi, tasarrufun niteliği ve mirasçının bilgi edinme süreci birlikte değerlendirilmelidir. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Somut bir olayda sürelerin işleyip işlemediği, dosyadaki belgelere göre bir avukat tarafından incelenmelidir.

Davanız için ilk adımı atın

Dosyanıza özel bir ön değerlendirme için Çınar Hukuk Bürosu ile iletişime geçin.