Haciz Türleri Nelerdir? İcra Hukukunda Sınıflandırma

Haciz türleri, kanunda tek bir maddede sıralanmış kapalı bir liste değildir. Uygulamada haciz; haczedilen malın cinsine göre (taşınır, taşınmaz, maaş, üçüncü kişideki alacak gibi), amacına göre (kesin haciz ve ihtiyati haciz) ve alacağın niteliğine göre (özel hukuk alacağı ve kamu alacağı) ayrılır. Bu yazıda bu üç ayrımı, 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu (İİK) çerçevesinde genel bilgi amacıyla ele alıyoruz.

Metin kişiye özel bir hukuki görüş değildir. Haciz konusunda doğru adım; alacağın türüne, dosyanın aşamasına ve borçlunun malvarlığına göre değişir.

Haciz ne zaman istenebilir?

Haciz türlerine geçmeden önce haczin hangi aşamada gündeme geldiğini bilmek gerekir. İİK m.78 uyarınca alacaklı, ödeme emrinde verilen süre geçtikten sonra haciz isteyebilir. Borçlu takibe itiraz etmişse önce itirazın kaldırılması gerekir. Haciz için mal beyanı beklenmez. Bu düzenleme, 22/7/2020 tarihli 7251 sayılı Kanun m.49 ile değişen birinci fıkrada yer alır.

Haciz isteme hakkının süresiz olmadığını da belirtmek gerekir. Aynı maddeye göre haciz isteme hakkı, ödeme emrinin tebliğinden itibaren bir yıl geçmekle düşer. İtiraz veya dava süreci ile taksit sözleşmesi dönemi bu bir yıllık süreye sayılmaz. Takibin nasıl başladığı ve ödeme emrinin ne anlama geldiği için icra takibi nasıl başlatılır yazımıza göz atabilirsiniz.

İİK m.79’a göre icra dairesi, talepten itibaren en geç üç gün içinde haczi yapar. Resmî sicile kayıtlı mallarda ise haciz, takibin yapıldığı icra dairesince kayda işletilerek doğrudan yapılabilir. Araç ve taşınmaz haczi bu kapsamda anlatılır. Bu bilgiler, İcra ve İflas Kanunu’nun mevzuat.gov.tr üzerindeki güncel metninde ve yukarıdaki madde bazlı görünümde izlenebilir.

Haciz türleri nasıl sınıflandırılır?

Haciz için farklı kaynaklar farklı sınıflandırmalar kullanır. Okuyucu için en işlevli yöntem, aynı kavrama üç ayrı açıdan bakmaktır:

• Konu bakımından: Haczin neye yöneldiği. Taşınır, taşınmaz, maaş, üçüncü kişideki alacak, hak ve pay gibi.
• Amaç bakımından: Alacağın tahsiline yönelik kesin haciz ile geçici koruma niteliğindeki ihtiyati haciz.
• Alacağın niteliği bakımından: İİK’ya tabi özel hukuk alacakları ile 6183 sayılı Kanun’a tabi kamu alacakları.

Adalet Bakanlığı’nın UYAP Avukat Portal kılavuzu da pratikteki haciz taleplerini şu başlıklarla listeler: taşınır haczi, maaş haczi, dosya alacağına haciz, istihkak haczi, kıymetli evrak haczi, haciz kaldırma ve haciz talimatı. Bu liste bir Adalet Bakanlığı kılavuzundan gelir. Kanun maddesi değildir, yani yasal bir tasnif değil, uygulamadaki başlıkları gösterir. Kılavuzun tarihi de 2020 olduğundan, ekranlardaki başlıkların bugün farklı olabileceğini akılda tutmak gerekir.

Konu bakımından haciz türleri

Taşınır haczi

Taşınır haczi, borçlunun elindeki eşya ve benzeri taşınır malların haczedilmesidir. Haciz sırasında icra memuru tutanak düzenler. Adalet Bakanlığı Teftiş Kurulu’nun icra-iflas müdürlükleri denetim rehberleri, haciz tutanağına alacak miktarının, haczin günü ve saatinin ve haczin yapıldığı yerin açıkça yazılması gerektiğini belirtir. Rehberler bu noktada İİK Yönetmeliği m.41’e atıf yapar. Bu rehberler idari denetim notlarıdır ve bağlayıcı içtihat niteliği taşımaz. İsteyenler denetim rehberini doğrudan inceleyebilir.

Resmî sicile kayıtlı taşınırlar, örneğin araçlar, kayıt işlemiyle haczedilebildiği için fiziken bir yere gidilmesini gerektirmeyebilir. Sicile kayıtlı olmayan eşyada ise haciz, genellikle bulunduğu yerde yapılır.

Taşınmaz haczi

Taşınmaz haczinde haciz, tapu kaydına şerh edilerek yapılır. Adalet Bakanlığı’nın 2020 tarihli İcra ve İflas Kanunu eğitim notuna göre haciz şerhinden sonra hiç kimse iyi niyet iddia edemez. Haczedilen mal üzerinde borçlu tasarruf işlemi yapamaz. Tasarruf için alacaklının rızası ve icra dairesinin onayı gerekir. Bu sonucun pratik anlamı, haciz şerhli bir taşınmazın satışı veya devrinin borçlunun tek başına vereceği bir karar olmaktan çıkmasıdır. Kavramın ayrıntıları için haciz mahrumiyeti ne demek yazımıza bakabilirsiniz.

Denetim rehberlerinde taşınmaz hacizleri için gayrimenkulün bulunduğu mahalle gidilmesi gerektiğine ilişkin bir denetim konusu da yer alır. Bu, uygulamada taşınmaz hacizlerinin nasıl yürütüleceğine dair idari bir not olup bu konuda fazla bir genelleme yapmamak gerekir. Aşağıda anlatılan konutta haciz kuralı ise taşınmaz haczini doğrudan ilgilendirebilir.

Maaş haczi

Maaş haczi, borçlunun işverenden veya ilgili kurumdan alacağı maaş ve benzeri gelirlerin icra dairesi aracılığıyla alacaklıya yönlendirilmesidir. Bu gelirler tamamen haczedilebilir değildir. İİK m.83 kısmen haczedilebilen gelirleri düzenler: maaşlar, tahsisat ve her nevi ücretler, intifa hakları ve hasılatı, ilama müstenit olmayan nafakalar, tekaüt maaşları, sigorta ve tekaüt sandığı iratları. Bunlar, borçlu ve ailesinin geçinmesi için icra memurunca lüzumlu görülen miktar düşüldükten sonra haczedilebilir.

Yani maaş haczinde tutarın tamamı değil, borçlunun ve ailesinin geçimi için gerekli görülen kısım hariç tutulduktan sonra kalan bölüm haczedilir. Haczedilebilecek oranın güncel madde metnindeki tam yeri ve sınırı ayrıca kontrol edilmelidir. Bu yazıda kesin bir oran vermiyoruz.

Bir başka konu, 5510 sayılı Kanun’a göre bağlanan gelir, aylık ve ödenekler. 12.04.2011 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan Anayasa Mahkemesi kararının gerekçesine göre bu gelirler, İİK m.88 kapsamında takip edilen alacaklar ve nafaka borçları dışında haczedilemez. Aynı gerekçede, borçlunun muvafakati varsa haczin mümkün olduğu belirtilir. Kararın künyesi bu yazıda ayrıca doğrulanmadığı için, belirli bir dosyada bu ilkeye dayanmadan önce karar metninin ve yürürlükteki düzenlemenin kontrol edilmesi gerekir.

Üçüncü kişideki alacak ve mal haczi (haciz ihbarnamesi)

Borçlunun malı veya alacağı üçüncü bir kişinin elinde olabilir. Örneğin borçlunun bir ticari ilişkiden alacağı bulunuyor veya bir malı başkasında duruyor olabilir. Bu durumda İİK m.89 kapsamında haciz ihbarnamesi gönderilir. Adalet Bakanlığı’nın harçlara ilişkin yazısında geçen "banka hesabı haczi" ifadesi de uygulamada bu sistemle ilişkilidir. Banka hesabı haczinin dayanağı ve ayrıntıları ise bu yazıda ayrıca incelenmemiştir.

Anayasa Mahkemesi, 2025/73 sayılı norm denetimi kararında İİK m.89/3’ü esas yönünden incelemiş ve reddetmiştir. Karar gerekçesinde özetlenen sisteme göre ihbarnameyi alan üçüncü kişi, borçlu olmadığı veya mal elinde bulunmadığı gibi itirazları 7 gün içinde ileri sürebilir. İtiraz edilmezse ikinci ihbarname gönderilir ve yine 7 gün içinde itiraz edilebilir. Üçüncü ihbarname sonrasında menfi tespit davası için 15 günlük süreden söz edilir. Üçüncü kişi itiraz ederse ispat yükü alacaklıya geçer. Bu süreler gerekçedeki özet anlatımdır. Güncel madde metninden ve kararın tarih ve Resmî Gazete bilgisinden teyit edilmeden uygulamada kesin süre olarak kullanılmamalıdır.

Dosya alacağına haciz, istihkak haczi ve kıymetli evrak haczi

UYAP kılavuzundaki başlıklar arasında dosya alacağına haciz, istihkak haczi ve kıymetli evrak haczi de sayılır. Dosya alacağına haciz, borçlunun başka bir icra dosyasında alacaklı olması halinde o alacağa yönelen taleptir. Kıymetli evrak haczi ise kıymetli evrak niteliğindeki belgelere yöneliktir. İstihkak haczi bakımından kılavuz yalnızca başlığı verdiği için bu yazıda konunun ayrıntısına girmiyoruz. İstihkak konusunda süre ve usul bilgisi gerekiyorsa ayrıca mevzuata bakılmalıdır.

Kambiyo senetlerine dayanan takiplerde de haciz aşamasına gelinebilir. Bu takip yolunun kendine özgü kuralları için çek ve senetle alacak takibi yazımıza başvurabilirsiniz.

Hakların haczi ve hayvan haczi

Haciz yalnızca eşya ve para alacaklarına yönelmez. Adalet Bakanlığı’nın aynı eğitim notuna göre intifa hakkı ve pay haczi, İİK, Türk Medeni Kanunu ve Türk Ticaret Kanunu’nun ilgili maddelerine göre yapılır. Bu başlıkta işlem, hakkın türüne göre farklı kanunların hükümleriyle birlikte okunur.

İİK m.83/b ise anaları tarafından beslenmeye muhtaç yavrularla ilgili özel bir kural içerir. Bu kuralın tam içeriği bu yazıda ayrıca doğrulanmadığı için ayrıntı vermiyoruz. Hayvan haczi söz konusu olduğunda madde metnine doğrudan bakılması önerilir.

Kesin haciz ve ihtiyati haciz

Kesin haciz, takip kesinleştikten ve haciz talebi İİK m.78 ve m.79 çerçevesinde yapıldıktan sonra uygulanan hacizdir. İhtiyati haciz ise farklı bir kurumdur ve İİK m.257 ile m.268 arasında düzenlenir. Bu aralık, Adalet Bakanlığı Bilirkişilik Daire Başkanlığı’nın 2023 tarihli dokümanında belirtilmiştir.

Adalet Bakanlığı İcra İşleri Dairesi Başkanlığı’nın 13.11.2023 tarihli görüş yazısı, ihtiyati haczin niteliğini şöyle açıklar:

• İhtiyati haciz bir icra takip işlemi değildir.
• Özel bir geçici hukuki koruma müessesesidir.
• Ancak İİK m.257’deki şartlarla karar verilir.
• İhtiyati hacizde yakalama talebini yasaklayan bir hüküm yoktur.
• İİK m.106’daki muhafaza talebi, kesin haciz sonrası satış istenebilen haller için düzenlenmiştir.

Mahkeme, ihtiyati haciz kararını icra dairesine gönderir. Kararda alacaklının ve borçlunun bilgileri, haczin miktarı, sebebi, haczedilecek şeyler ve teminat yazılır. İhtiyati haciz kararının ardından borçlunun hangi sürede ve nasıl itiraz edebileceği ile alacaklının takip başlatma süresi, tarihçeli metinlerde birbirinden farklı sayılar içerdiği için burada rakam vermiyoruz. Bu konuyu ihtiyati haciz kararına itiraz yazımızda ayrıca ele alıyoruz.

İhtiyati haciz ile kesin haciz arasındaki temel fark, ihtiyati haczin bir tahsil işlemi değil, tahsilin riske girmemesi için alınan geçici bir koruma olmasıdır. Bu nedenle ihtiyati haciz kararı alan kişinin, ayrıca takip yoluyla alacağını talep etmesi gerekir. Takip başlayıp süreç ilerledikçe haciz kesin hâle gelebilir. Süreçlerin süresi için icra davası ne kadar sürer yazısı genel bir çerçeve sunar.

Kamu alacaklarında haciz

Kamu alacakları için İİK değil, 6183 sayılı Kanun uygulanır. Dolayısıyla vergi dairesi veya diğer kamu idarelerinin haciz işlemleri, bu yazıda anlatılan İİK hükümlerinden ayrı bir sistemde yürür. Bu yazı özel hukuk alacaklarına ağırlık verdiği için kamu alacağı usulünü ayrıntılandırmıyoruz.

Bir güncel örnek vermek gerekirse, 6183 sayılı Kanun m.13/1 kapsamındaki ihtiyati haciz için Tahsilat Genel Tebliği (Seri A Sıra No:1) değişikliği 13.08.2024 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Tebliğe göre vergi inceleme raporu vergi dairesine intikal ettikten sonra bu bende dayanılarak ihtiyati haciz kararı alınamaz. Gerekçe, Danıştay İçtihatları Birleştirme Kurulu’nun 27/5/2022 tarihli E.2021/6, K.2022/2 sayılı kararıdır. Raporun intikalinden sonra m.13’teki başka bir sebep varsa ihtiyati haciz yine uygulanabilir.

Haczedilemeyen ve kısmen haczedilebilen mallar

Haciz türlerini anlatırken sınırlarını da bilmek gerekir. İİK m.82 haczedilemeyecek malları sayar. Adalet Bakanlığı’nın 2020 tarihli notuna göre bu maddede 12 bent vardır. Not, 7445 sayılı Kanun’dan öncesine aittir. Maddenin 7445 sonrası güncel bent sayısı ve bazı bentlerin yeni metni bu yazıda doğrulanmamıştır. Bu nedenle aşağıdaki örnekler, kaynakta doğrulanabilen kadarıyla verilmiştir:

• Birinci bent: Devlet malları ve özel kanunlarında haczi caiz olmadığı gösterilen mallar.
• İkinci bent: Ekonomik faaliyeti sermayeden çok bedenî çalışmaya dayanan borçlunun mesleğini sürdürmesi için gerekli eşya. Bu bent, 2/7/2012 tarihli 6352 sayılı Kanun m.16 ile değiştirilmiştir.
• Üçüncü bent: Para, kıymetli evrak, altın, gümüş, değerli taş, antika veya süs eşyası gibi mallarla ilgili 6352 değişikliğini içerir. Bu bendin 7445 sonrası güncel içeriği bu yazıda doğrulanmamıştır.

İİK m.83 ise yukarıda anlatılan kısmen haczedilebilen gelirleri düzenler. İİK m.83/a’ya göre m.82 ve m.83’te yazılı mal ve hakların haczedilebileceğine dair önceden yapılan anlaşmalar geçerli değildir. Yani borçlu sözleşmede haczedilemeyen mallarının haczine önceden onay vermiş olsa bile bu anlaşma hüküm doğurmaz.

Haczedilemeyen bir mal haczedilirse borçlu veya ilgililer şikâyet yoluyla icra mahkemesine başvurabilir. Şikâyet süresi bu yazıda doğrulanmadığı için burada gün sayısı vermiyoruz. Başvuru yapılacaksa süre, güncel madde metninden mutlaka kontrol edilmelidir.

Konutta haciz: 7445 sayılı Kanun ile gelen düzenleme

Haciz türleri bakımından yakın dönemdeki en önemli değişikliklerden biri, konutta haciz kuralıdır. 7445 sayılı "İcra ve İflas Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun", 5 Nisan 2023 tarihli ve 32154 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Kabul tarihi 28/3/2023’tür.

İİK m.79/a’ya göre haciz yapılması istenen yerin konut olduğunu tespit eden icra müdürü, haciz yapılmasına karar verir. Bu kararı derhal icra mahkemesinin onayına sunar. Mahkeme dosyanın tevdi tarihinden itibaren en geç üç gün içinde dosya üzerinden inceler ve kesin olarak karar verir. İhtiyati hacizde bu madde uygulanmaz.

Geçici m.19 bu konuda geçiş kuralı getirir. Konutta haciz kararlarına ilişkin m.79/a, madde yürürlüğe girmeden önce verilen kararlara uygulanmaz. Aynı geçici madde, m.82/1 (3) numaralı bent ile m.82/2’deki değişikliklerin, yürürlükten önce haczedilmiş eşyaya uygulanmayacağını da söyler. Dolayısıyla hacizin hangi tarihte yapıldığı, hangi kuralın uygulanacağı bakımından önem taşır.

Adalet Bakanlığı’nın 10.07.2023 tarihli görüş yazısı, İİK Geçici m.20 hükmünün 05.04.2023 itibarıyla yürürlüğe girdiğini belirtir. Geçici m.20’nin uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar da Adalet Bakanlığı’nın 18.10.2023 tarihli ve 32343 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan tebliğinde düzenlenmiştir. Konutta haciz kuralının uygulamada fiilen hangi tarihten itibaren işlediği ise bu yazıda kesin biçimde doğrulanmamıştır. Bu nedenle belirli bir dosya için tarih sorusu varsa güncel mevzuata ve uygulamaya bakılmalıdır.

Borçlu yokken haciz ve haciz tutanağı

Borçlunun haciz sırasında hazır bulunması şart değildir. Borçlu haciz sırasında bulunmazsa ve hemen bulunamazsa haciz gıyabında yapılır. Borçlu talep halinde kilitli yerleri açmaya mecburdur. Bu hüküm, tarihçeli mevzuat metninde yer alır. Bu PDF tarihçeli olduğundan güncel halinin ayrıca teyit edilmesi gerekir.

Haciz sırasında düzenlenen tutanak, hem alacaklı hem borçlu için önemlidir. Tutanakta hangi malların haczedildiği, haczin hangi gün ve saatte, nerede yapıldığı ve alacak miktarı bulunmalıdır. Borçlu veya üçüncü kişiler tutanaktaki eksiklikleri veya hatalı haczi icra mahkemesi nezdinde ileri sürebilir. Takibin iptali veya ertelenmesi talebi ise ayrı bir konu olup icra takibinin iptali ve taliki yazımızda incelenir.

Haciz sonrası dikkat edilecek noktalar

Haciz türlerini bilmek, hem alacaklı hem borçlu açısından bir yol haritası sunar. Alacaklı açısından önemli olan, alacağın niteliğine ve borçlunun malvarlığına uygun haciz türünü seçmek ve süreleri kaçırmamaktır. Haciz isteme hakkının ödeme emrinin tebliğinden itibaren bir yıl sonra düştüğünü unutmamak gerekir. Alacağın zamanaşımına uğraması ayrı bir risktir. Bu konu için alacaklarda zaman aşımı ve kesinleşmiş icra takibinde zamanaşımı yazılarına bakılabilir.

Borçlu açısından ise haczedilen malın haczedilemez mallar arasında olup olmadığını, maaşın kısmen haczedilebilir gelir kapsamında değerlendirilip değerlendirilmediğini ve haciz işleminin usulüne uygun yapılıp yapılmadığını incelemek gerekir. Bu incelemede itirazın iptali ve kaldırılması süreci de önem taşıyabilir. Bu süreç için itirazın iptali ve itirazın kaldırılması davası yazımız genel bilgi verir.

Son olarak, haciz mevzuatı sık değişen bir alandır. 7445 sayılı Kanun sonrasında özellikle konutta haciz ve haczedilemeyen mallar bakımından önemli düzenlemeler getirilmiştir. Bu yazıdaki bilgiler genel çerçeve niteliğindedir. Güncel kanun metni ve ilgili Adalet Bakanlığı düzenlemeleri, belirli bir olay için mutlaka kontrol edilmelidir.