İhtiyati Haciz Şartları Nelerdir, Nasıl Kalkar?

İhtiyati haciz şartları, İcra ve İflas Kanunu (İİK) m. 257 ve devamında düzenlenmiştir. Kısaca: rehinle temin edilmemiş ve vadesi gelmiş bir para alacağı varsa ihtiyati haciz istenebilir. Vadesi gelmemiş borç için yalnızca kanunda sayılan iki özel halde talepte bulunulabilir. Alacaklı, alacağını ve gerekirse haciz sebeplerini mahkemeye kanaat getirecek delillerle göstermelidir. Karar çoğu durumda teminat karşılığında verilir. Borçlu ise karara itiraz edebilir veya teminat göstererek kaldırılmasını isteyebilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır. Somut bir dosyada hangi yolun izleneceği, belgelere ve sürelere göre değişir.

İhtiyati haciz nedir, hangi alacaklar için istenir?

İhtiyati haciz, alacaklının, henüz kesin bir icra takibi veya dava sonucu olmadan borçlunun mal varlığı üzerinde geçici bir güvence elde etmesini sağlayan tedbirdir. İİK m. 257’ye göre alacaklı, borçlunun kendi elindeki veya üçüncü kişideki taşınır ve taşınmaz mallarını, alacaklarını ve diğer haklarını ihtiyaten haczettirebilir.

İhtiyati haciz şartları nelerdir?

Vadesi gelmiş, rehinle temin edilmemiş para borcu

Genel şart, alacağın rehinle temin edilmemiş ve vadesi gelmiş bir para borcu olmasıdır. Bu durumda ayrıca bir özel sebep aranmadan talep değerlendirilir. Yine de alacağın varlığının mahkemeye gösterilmesi gerekir.

Vadesi gelmemiş borç için iki özel hal

Vadesi gelmemiş borç için ihtiyati haciz yalnızca şu hallerde istenebilir:

• Borçlunun belli bir yerleşim yerinin bulunmaması.
• Borçlunun taahhütlerinden kurtulmak için mallarını gizlemeye veya kaçırmaya hazırlanması ya da kendisinin kaçmaya hazırlanması veya kaçması. Aynı amaçla alacaklının haklarını ihlal eden hileli işlemler yapması da bu halin içindedir.

Vadesi gelmemiş borçta ihtiyati haciz konulursa borç yalnızca borçlu hakkında muaccel olur.

Alacaklının ispat yükü

İİK m. 258’e göre alacaklı, alacağını ve gerekirse haciz sebeplerini mahkemeye kanaat getirecek delillerle göstermek zorundadır. Mahkeme, iki tarafı dinleyip dinlememekte serbesttir. Talep reddedilirse alacaklı kanun yoluna başvurabilir. Bu düzenleme 4949 sayılı Kanun ile eklenmiş, istinaf yolu ise sonradan 5311 sayılı Kanun ile getirilmiştir. Yargıtay içtihadında ispat standardının nasıl uygulandığı bu yazıda ele alınmamıştır.

İhtiyati haciz hangi mahkemeden istenir?

İİK m. 258’e göre ihtiyati hacze, İİK m. 50’ye göre yetkili mahkeme karar verir. Yetkinin ayrıntıları ve görevli mahkemenin hangisi olduğu dosyanın niteliğine göre değerlendirilmelidir; bu nedenle burada genel bir kural verilmemiştir. Bilgi amaçlı olarak, Adalet Bakanlığı’nın yayımladığı örnek ihtiyati haciz dilekçesi Asliye Hukuk Mahkemesi hakimliğine hitap etmekte ve hukuki sebep olarak İİK m. 257’yi göstermektedir.

İhtiyati haciz gibi geçici hukuki korumalar adli tatilde de görülebilir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 103, adli tatilde görülecek işler arasında bu tür geçici korumaları sayar.

Teminat ve teminatsız ihtiyati haciz

İhtiyati haciz isteyen alacaklı, hacizde haksız çıkarsa borçlunun ve üçüncü kişinin uğradığı bütün zararlardan sorumludur. İİK m. 259 bu nedenle alacaklının Hukuk Muhakemeleri Kanunu’ndaki teminatı vermesini öngörür. Teminatsız ihtiyati haciz bakımından kanundaki kural şöyledir:

• Alacak bir ilama dayanıyorsa teminat aranmaz.
• Alacak ilam niteliğinde bir belgeye dayanıyorsa teminat gerekip gerekmediğini mahkeme takdir eder.

Teminatın oranı veya miktarı konusunda burada bir rakam verilmemiştir. Bu, mahkemenin dosyadaki duruma göre belirleyeceği bir husustur.

İİK’daki iptale tabi tasarruflara ilişkin ihtiyati haciz hükmünde ise teminatın gerekliliği ve miktarı mahkemece takdir edilir. Davanın elden çıkarılmış malların yerine geçen değere ilişkin olması halinde teminat gösterilmeden ihtiyati haciz kararı verilemez. Haksız çıkan alacaklıya karşı açılacak tazminat davası, ihtiyati haczi koyan mahkemede de görülebilir.

Karar verildikten sonra alacaklının süreleri

İhtiyati haciz kararı almak tek başına yeterli değildir. Alacaklının kanundaki süreleri kaçırmaması gerekir:

• 10 gün: İİK m. 261’e göre alacaklı, kararın verildiği tarihten itibaren on gün içinde, kararı veren mahkemenin yargı çevresindeki icra dairesinden infazını istemelidir. Aksi halde karar kendiliğinden kalkar.
• 7 gün: İİK m. 264’e göre dava açılmadan veya icra takibine başlanmadan önce ihtiyati haciz yaptıran alacaklı, haczin uygulanmasından (haciz gıyapta yapılmışsa tutanağın tebliğinden) itibaren yedi gün içinde takip talebinde bulunmalı veya dava açmalıdır.
• Takipte borçlu itiraz ederse alacaklı, itirazın tebliğinden itibaren yedi gün içinde icra mahkemesinden itirazın kaldırılmasını istemeli veya dava açmalıdır.
• Dava açıkken haciz konulduysa, esas hakkındaki hükmün tebliğinden itibaren bir ay içinde takip talebinde bulunulması gerekir.

Haciz tutanağı, icra dairesince üç gün içinde hazır bulunmayan alacaklıya ve borçluya, gerekirse üçüncü kişiye tebliğ edilir (İİK m. 262).

İhtiyati haciz nasıl kalkar?

Kararın ortadan kalkması birkaç farklı yoldan olabilir. Hangisinin uygun olduğu, kimin başvurduğuna ve sürecin aşamasına göre değişir.

1. Sürenin geçirilmesi

Alacaklı on gün içinde infaz istemezse karar kendiliğinden kalkar (İİK m. 261).

2. Borçlunun mahkemeye itirazı

İİK m. 265’e göre borçlu, dinlenmeden verilen karara karşı ihtiyati haczin dayandığı sebeplere, mahkemenin yetkisine ve teminata itiraz edebilir. Süre yedi gündür. Haciz borçlunun huzurunda yapıldıysa süre haczin uygulanmasından, aksi halde haciz tutanağının tebliğinden başlar. Mahkeme yalnızca ileri sürülen sebeplerle sınırlı bir inceleme yapar. Bu nedenle itiraz dilekçesinde sebeplerin eksiksiz belirtilmesi önemlidir.

3. Üçüncü kişilerin itirazı

Menfaati ihlal edilen üçüncü kişiler, ihtiyati haczi öğrendikleri tarihten itibaren yedi gün içinde haczin dayandığı sebeplere veya teminata itiraz edebilir.

4. İstinaf yolu

İtiraz üzerine verilen karara karşı istinaf yoluna başvurulabilir. Bölge adliye mahkemesi başvuruyu öncelikle inceler ve kararı kesindir. İstinaf başvurusu ihtiyati haciz kararının icrasını durdurmaz. Temyiz yerine istinaf ibaresi 5311 sayılı Kanun ile gelmiştir.

5. Teminat karşılığı kaldırma

İİK m. 266’ya göre borçlu, para, mahkemece kabul edilecek rehin veya esham ya da tahvilat depo ederek, taşınmaz rehni veya muteber bir banka kefaleti göstererek ihtiyati haczin kaldırılmasını mahkemeden isteyebilir. Takibe başlandıktan sonra bu yetki icra mahkemesine geçer.

6. Haczedilen malların borçluya bırakılması

Kanun, haczedilen malların istenildiğinde borçluya (veya üçüncü kişiye) bırakılabilmesine de imkân tanır. Bunun için para veya ayın olarak verilmek şartıyla kıymetlerin depo edilmesi, icra memurunca kabul edilecek esham veya tahvilat, taşınır ya da taşınmaz rehin veya muteber banka kefaleti gösterilmesi gerekir.

7. İnfaz sırasındaki hatalara karşı şikâyet

İhtiyati haczin infazına ilişkin şikâyetler, infazı yapan icra dairesinin bağlı olduğu icra mahkemesine yapılır. Bu yol, kararın esasına değil uygulamadaki usul hatalarına yöneliktir.

İhtiyati haciz ne kadar sürebilir?

Anayasa Mahkemesi’nin bir bireysel başvuru basın duyurusuna göre, bir davada tapu kaydındaki ihtiyati haciz şerhi on yılı aşkın süre devam etmiş ve bu süre makul bulunmamıştır. AYM mülkiyet hakkının ihlal edildiği sonucuna varmıştır. Mahkeme yargılamanın uzadığını kabul etmiş, ancak bunun ihtiyati haczin kaldırılmasını gerektirmediğine karar vermişti. Başvurucuların daha önce yaptığı teminat karşılığı kaldırma talebi de reddedilmişti. Bu örnek, ihtiyati haczin geçici niteliğini ve uzun sürmesinin anayasal denetime konu olabileceğini gösterir. Her dosya kendi koşullarına göre değerlendirilir.

Başvurmadan önce dikkat edilecek noktalar

• Alacağın vadesi gelmiş mi, rehinle temin edilmiş mi, bunu belgelerle kontrol edin.
• Vadesi gelmemişse iki özel halden birinin kanıtlanıp kanıtlanamayacağını değerlendirin.
• Teminat gerekip gerekmediğini, alacağın ilama veya ilam niteliğinde belgeye dayanıp dayanmadığına bakarak düşünün.
• Karar sonrası on gün ve yedi gün gibi kısa süreleri takvime işleyin.
• Borçlu iseniz itiraz süresinin yedi gün olduğunu ve teminat karşılığı kaldırma imkânını unutmayın.