Bilirkişinin Reddi Süresi: Sebepler ve Usul
Bilirkişinin reddi süresi, ret sebebinin öğrenilmesinden itibaren en geç bir haftadır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) m. 272/3 uyarınca taraflar, ret sebeplerinden biri bilirkişinin şahsında gerçekleşmişse onun reddini isteyebilir; ancak bu talebin, sebebin öğrenilmesinden itibaren en geç bir hafta içinde yapılmış olması şarttır. Sürenin başlangıcı madde metninde rapor tebliği tarihi olarak değil, ret sebebinin öğrenilmesi olarak yazılmıştır. Yasaklılık sebepleri bakımından ise aynı türde bir haftalık süre öngörülmemiştir.
Bu yazıda, bilirkişinin hangi sebeplerle reddedilebileceğini, yasaklılık ile ret arasındaki farkı, talebi kimin ve nasıl inceleyeceğini, karara karşı hangi yolun açık olduğunu ve sık karıştırılan diğer süreleri HMK metni üzerinden ele alıyoruz. Yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut bir dosyadaki değerlendirme, dosyanın tüm unsurlarına bağlıdır.
Bilirkişinin Reddi Nedir ve Dayanağı Nedir?
Mahkeme, çözümü hukukun dışında özel veya teknik bilgiyi gerektiren konularda bilirkişinin görüşüne başvurur. Bilirkişinin raporu hâkimi doğrudan bağlayan bir karar değildir, ancak yargılamanın seyrini ve sonucunu etkileyebilir. Bu nedenle kanun, bilirkişinin tarafsızlığına gölge düşüren hâllerde tarafların ve mahkemenin müdahale edebilmesi için bazı yollar öngörmüştür.
Bu yolların temel düzenlemesi, HMK m. 272 hükmündedir. Madde dört fıkradan oluşur ve şu başlıkları kapsar:
- Hâkimler hakkındaki yasaklılık ve ret sebeplerinin bilirkişiye de uygulanması (m. 272/1),
- Yasaklılık hâlinde mahkemenin bilirkişiyi görevden alması (m. 272/2),
- Ret sebepleri ve bir haftalık süre (m. 272/3),
- Talebin kim tarafından, nasıl inceleneceği ve karara karşı başvuru yolu (m. 272/4).
Bilirkişilerin kimlerden seçileceği ise ayrı bir kanunla düzenlenmiştir. Bilirkişiler, bilirkişilik bölge kurulları tarafından hazırlanan listelerden seçilir ve bu düzenleme 6754 sayılı Bilirkişilik Kanunu ile getirilmiştir. Kanun 3.11.2016 tarihinde kabul edilmiş, 24.11.2016 tarihinde Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Bu yazının konusu olan ret talebi ise HMK m. 272 çerçevesinde, davaya bakan mahkeme önünde yürütülen usul işlemidir.
Bilirkişinin Reddi Süresi: Bir Hafta ve Başlangıç Anı
HMK m. 272/3’e göre ret talebinin veya bilirkişinin kendisini reddetmesinin, ret sebebinin öğrenilmesinden itibaren en geç bir hafta içinde yapılmış olması şarttır. Bu cümlede üç noktaya dikkat etmek gerekir.
1. Süre, öğrenme anından başlar
Kanun metni, sürenin başlangıcı olarak ret sebebinin öğrenilmesini esas alır. Metinde “rapor tebliği”, “duruşma günü” veya “görevlendirme tarihi” gibi sabit bir başlangıç anı yazılı değildir. Pratikte bu, sebebin hangi tarihte öğrenildiğinin dosya kapsamından anlaşılabilir olması gerektiği anlamına gelir. Örneğin ret sebebi bilirkişi raporunu okurken ortaya çıkıyorsa, öğrenme anının rapor tebliği ile örtüşmesi mümkündür; ancak sebep, rapordan önce biliniyorsa süre daha önce işlemeye başlamış sayılabilir. Bu ayrım yalnızca madde metnine dayanır. Sürenin başlangıcının (rapor tebliği, duruşma, öğrenme anı) nasıl değerlendirileceğine ilişkin bir Yargıtay kararı bu çalışmada doğrulanamamıştır, bu nedenle konuda kesin bir uygulama tespiti yapılmamaktadır.
2. Süre, hem taraflar hem bilirkişi için geçerlidir
Madde, bilirkişinin kendisini reddetmesini de aynı bir haftalık süreye bağlar. Yani yalnızca taraflar değil, ret sebebini kendi şahsında gören bilirkişi de sebebi öğrendikten sonra en geç bir hafta içinde bu yönde başvuruda bulunmalıdır.
3. Süre şart olarak düzenlenmiştir
Madde, bir hafta içinde talepte bulunulmasını “şarttır” ifadesiyle düzenler. Bu nedenle sürenin kaçırılmaması esastır. Süresinde yapılmayan bir talebin akıbetine ilişkin açık bir Yargıtay kararı bu araştırmada doğrulanamadığından, burada yalnızca kanunun şart koyduğu belirtilebilir; sonucun nasıl değerlendirileceği somut dosyada mahkemenin takdirine ve yargı uygulamasına bağlıdır. Sürenin gün olarak nasıl hesaplanacağı konusunda ise HMK’nın süre hükümlerinin ayrıca kontrol edilmesi gerekir.
Yasaklılık ile Ret Sebebi Arasındaki Fark
HMK m. 272/1 uyarınca hâkimler hakkındaki yasaklılık ve ret sebeplerine ilişkin kurallar bilirkişiler bakımından da uygulanır. Ancak iki kavram, özellikle süre bakımından birbirinden ayrılır.
Yasaklılık (m. 272/2)
Yasaklılık sebeplerinden biri bilirkişinin şahsında gerçekleşmişse mahkeme, hüküm verilinceye kadar her zaman bilirkişiyi resen görevden alabilir. Bilirkişi de görevden alınmasını talep edebilir. Maddede bir haftalık süre sınırı yoktur. Bu hâller, hâkim bakımından da talep olmasa bile çekinmeyi gerektiren, daha ağır nitelikteki sebeplerdir.
Ret sebebi (m. 272/3)
Ret sebepleri ise taraf talebine bağlıdır ve bir haftalık süreye tabidir. Dolayısıyla “yasaklılık” ile “ret” arasındaki ayrım, hangi başvuru yolunun hangi süre içinde kullanılacağını belirler. Bir sebebin yasaklılık mı yoksa ret sebebi mi sayıldığı, HMK m. 34 ve m. 36’daki düzenlemelere bakılarak belirlenir.
Hangi Sebeplerle Reddedilebilir?
Bilirkişi bakımından ayrı bir ret sebepleri listesi yoktur; hâkim için öngörülen sebepler, m. 272/1 aracılığıyla bilirkişiye uygulanır. Bu yüzden m. 34 (yasaklılık) ve m. 36 (ret sebepleri) birlikte okunmalıdır. Aşağıdaki örnekler, HMK’nın mevzuat.gov.tr’deki metninde yer alan sayımlardan seçilmiştir; tam ve güncel bent listesi için maddelerin kendisine bakılmalıdır.
Genel ret sebebi: tarafsızlıktan şüpheyi gerektiren önemli sebep
HMK m. 36/1, hâkimin tarafsızlığından şüpheyi gerektiren önemli bir sebebin bulunmasını genel bir ret sebebi olarak düzenler. Bilirkişi için de ölçü, tarafsızlığından şüphe edilmesini gerektiren bir durumun varlığıdır. Bu ölçüt soyut bir hoşnutsuzluğu değil, somut ve önemli bir sebebi gerektirir. Raporun sonucunu beğenmemek tek başına ret sebebi olarak düşünülmemelidir; bunun için raporun eksik veya belirsiz yönlerine ilişkin ayrı bir yol bulunur (aşağıya bakınız).
Ret sebeplerine örnekler
Kaynak metinde görülen örnek hâller şunlardır:
- Davada taraflardan birine öğüt vermiş veya yol göstermiş olmak,
- Kanunen gerekmediği hâlde davayla ilgili görüşünü açıklamış olmak,
- Davanın, dördüncü derece dâhil yansoy hısımlarına ait olması,
- Dava esnasında taraflardan biriyle davası veya aralarında düşmanlık bulunması.
Bu liste örnek niteliğindedir ve maddenin tamamını yerine koymaz. Metnin Adalet Bakanlığı tarafından yayımlanan hâli de karşılaştırma için kullanılabilir.
Yasaklılık sebeplerine örnekler
HMK m. 34’teki yasaklılık hâllerinden bazıları şunlardır:
- Kendisine ait veya doğrudan ya da dolaylı olarak ilgili olduğu bir dava,
- Eşinin davası (evlilik bağı sona ermiş olsa bile),
- Kendisinin veya eşinin altsoy ya da üstsoyunun davası,
- Evlatlık bağı bulunanın davası.
Hâkim bu hâllerde talep olmasa bile çekinmek zorundadır. Bilirkişi bakımından da m. 272/2 uyarınca bu hâllerde görevden alma mümkündür ve süre sınırına bağlı değildir.
Önemli bir istisna: tanıklık
Madde 272/1’in önemli bir istisnası vardır. Bilirkişinin aynı dava veya işte daha önce tanık olarak dinlenmiş olması, ret sebebi sayılmaz. Hâkim bakımından tanıklık bir engel oluşturabilirken, bilirkişi bakımından kanun bu durumu açıkça dışarıda tutmuştur.
Ret sebebinin ispatı
HMK m. 272/3, ret sebeplerinin ispatı için yemin teklif edilemeyeceğini de belirtir. Bu nedenle ret talebinde bulunan tarafın, iddiasını yemine dayandırmaması gerekir. Talebin gerekçesinde ret sebebini oluşturan olguların somut biçimde ve mümkün olduğunca belgeleriyle gösterilmesi, mahkemenin değerlendirmesini kolaylaştırır.
Talebi Kim İnceler? Karara Karşı Ne Yapılır?
Usul bakımından HMK m. 272/4 şunu söyler: Görevden alınma, ret ve bilirkişinin kendisini reddetmesine yönelik talep, bilirkişiyi görevlendiren mahkemece dosya üzerinden incelenir ve karara bağlanır. Yani ayrı bir duruşma yapılması gerekmez; mahkeme dosyadaki yazılı beyan ve belgelere göre karar verir.
Karara karşı başvuru yolu ise şöyle düzenlenmiştir:
- Kabule ilişkin kararlar kesindir. Ret talebi kabul edilirse bu karara karşı kanun yoluna başvurulamaz.
- Redde ilişkin kararlara karşı ancak esas hakkındaki kararla birlikte kanun yoluna başvurulabilir. Talebi reddedilen taraf, bu kararı hemen ayrıca temyiz veya istinaf edemez; esas hakkındaki hükme karşı kanun yoluna giderken bu konuyu da ileri sürebilir.
Bu düzenleme, ret talebi reddedildiğinde itirazın sonraya kaldığı anlamına gelir. Esas hakkındaki karara karşı kanun yoluna gidildiğinde üst mahkemenin bozma kararı verebildiği sonuçlar için Yargıtay bozma kararı yazımıza, bozma sonrasında mahkemenin ısrar etmesi hâli için ise direnme kararı yazımıza bakabilirsiniz. Bu iki yazı genel yargılama sürecine ilişkindir; bilirkişinin reddi kararına ilişkin ayrı bir kural içermez.
Araştırmada, m. 272/4’ün 7251 sayılı Kanun’la değiştirildiğine dair bir işaret görülmemiştir; maddenin metni 2020 tarihli Adalet Bakanlığı yayınlarındaki ve mevzuat.gov.tr’deki metinle aynıdır. Yine de yayın tarihi itibarıyla güncel metin mevzuat.gov.tr’den kontrol edilmelidir.
Hâkimin Reddi ile Karıştırmayın
Bilirkişinin reddi ile hâkimin reddi, aynı ret sebeplerine dayanabilmesine rağmen farklı süre ve usul düzenlerine tabidir. HMK m. 38’e göre ret sebebini bilen taraf, talebini en geç ilk duruşmada ileri sürmelidir. Sebebi davaya bakıldığı sırada öğrenmişse, öğrenmeden sonraki ilk duruşmada ve yeni bir işlem yapılmadan önce bildirmelidir. Hâkimin reddi ayrıca dilekçeyle yapılır.
Bilirkişide ise süre, ret sebebinin öğrenilmesinden itibaren bir haftadır. Burada “ilk duruşma” veya “yeni işlemden önce” gibi bir ölçüt bulunmaz. İki rejim yan yana okunduğunda, bilirkişinin reddi için duruşmayı beklemenin süreyi kaçırma riski taşıyabileceği görülür. Bilirkişi ile ilgili ret sebebi, duruşmadan bağımsız olarak bir haftalık süre içinde değerlendirilmelidir.

Rapora İtiraz Süresi Ret Süresinden Ayrıdır
Uygulamada en sık karıştırılan konu, ret süresi ile rapora itiraz süresidir. İkisi farklı amaçlara hizmet eder:
- Ret: Bilirkişinin kişisel durumuna, yani tarafsızlığına veya yasaklılığına ilişkin bir itirazdır. Süre, ret sebebinin öğrenilmesinden itibaren bir haftadır.
- Rapora itiraz (tamamlama ve açıklama talebi): Raporun içeriğine ilişkindir. Adalet Bakanlığı’nın yayımladığı HMK metnindeki m. 281 uyarınca taraflar, bilirkişi raporunun kendilerine tebliği tarihinden itibaren iki hafta içinde, raporda eksik gördükleri hususların tamamlanmasını veya belirsiz gördükleri hususların açıklanmasını isteyebilir.
Bu iki yol birbirinin yerine geçmez. Rapor sonucunun taraf aleyhine olması, tek başına bilirkişinin reddini gerektirmez. Aksine, bilirkişinin şahsına ilişkin bir sebep yoksa, raporun eksik veya belirsiz yönleri için m. 281 yolu gündeme gelir. Madde 281’e ilişkin metin 2020 tarihli bir yayından alınmıştır; güncel hâli yayın öncesinde mevzuat.gov.tr üzerinden ayrıca teyit edilmelidir.
Şikâyet ve Disiplin Yolu Ayrı Bir Yoldur
Bilirkişinin davranışı veya görev ihmali nedeniyle bilirkişilik bölge kuruluna şikâyet ya da disiplin yolu da bulunur. Bu yol Bilirkişilik Yönetmeliği kapsamındadır ve HMK m. 272 çerçevesindeki ret talebinden bağımsızdır. Yani:
- Ret talebi, davaya bakan mahkeme önünde yürüyen yargılamanın bir parçasıdır ve bilirkişinin o dosyadaki görevine yöneliktir.
- Bölge kuruluna yönelik başvuru, bilirkişinin listede yer alma ve görevini yürütme sıfatı bakımından yapılan idari nitelikte bir başvurudur.
Bu iki başvuru birbirinin yerine geçmez. Birinin yapılmış olması, diğerine ilişkin süreyi durdurmaz. Bölge kurullarının ret konusunda da kararlarında HMK m. 272’ye atıf yaptığı görülmektedir; örneğin Van Bilirkişilik Bölge Kurulu’nun bir kararı aynı hükmü alıntılar.
Ceza Yargılamasında Durum
Bu yazı HMK kapsamındaki hukuk davalarına odaklanır. Ceza muhakemesinde ise Ceza Muhakemesi Kanunu m. 69, hâkimin reddini gerektiren sebeplerin bilirkişi hakkında da geçerli olduğunu belirtir. Ceza yargılamasındaki süre ve usul bu çalışmada incelenmemiştir ve HMK m. 272’deki bir haftalık sürenin oraya aktarılması doğru olmaz. Ceza dosyasındaki bir bilirkişi için ayrı bir araştırma yapılmalıdır.
Süreyi Kaçırmamak İçin Uygulamada Dikkat Edilecek Noktalar
Aşağıdaki noktalar, kanun metninden hareketle genel bir kontrol listesi niteliğindedir; kişiye özel hukuki görüş yerine geçmez.
- Ret sebebinin ne zaman öğrenildiğini belirleyin. Süre öğrenmeden başladığı için, hangi belge veya olay üzerine sebebin öğrenildiği net olmalıdır.
- Sebebi yasaklılık mı, ret mi olarak nitelendirin. Yasaklılık hâlinde süre sınırı yoktur ve mahkeme resen de harekete geçebilir; ret sebebinde ise bir hafta söz konusudur.
- Somut olgulara dayanın. Yemin teklif edilemeyeceği için talebin olgularını ve varsa belgelerini açıkça gösterin.
- Hâkimin reddi ile süreleri karıştırmayın. Hâkimin reddindeki ilk duruşma ölçütü, bilirkişi için geçerli değildir.
- Rapor itirazını ayrıca değerlendirin. Raporun eksik veya belirsiz yönleri için iki haftalık süre ayrıca işler; iki süreyi birbirine karıştırmamak gerekir.
- Ret kararının sonucunu bilin. Talep reddedilirse bu karara karşı yalnızca esas hakkındaki kararla birlikte kanun yoluna gidilebilir.
Doğrulanamayan Noktalar ve Güncellik Hakkında
Bilirkişinin reddi süresi konusunda hazırlanan bu yazı, kanun metnine dayanır. Aşağıdaki konularda kaynaklı bir doğrulama yapılamadığından kesin bir ifade kullanılmamıştır:
- Sürenin başlangıcının (rapor tebliği, duruşma veya öğrenme anı) Yargıtay tarafından nasıl yorumlandığı,
- Süresinde yapılmayan ret talebinin kesin sonucu,
- Ret taleplerinin sayısı veya kabul oranlarına ilişkin veriler.
Ayrıca m. 272’nin son değişiklik tarihi ve yürürlük tarihi bu çalışmada doğrulanamamıştır. Kanun metni zaman içinde değişebileceğinden, yayın tarihi itibarıyla maddenin güncel hâli mevzuat.gov.tr üzerinden kontrol edilmelidir. Bilirkişili davalarda aynı zamanda delil ve tespit süreçleri de gündeme gelebilir; bu konuda tespit davası yazımız genel bir çerçeve sunar, ancak bu yazıdaki ret usulünün yerine geçmez.
Sonuç
Bilirkişinin reddi süresi, HMK m. 272/3’e göre ret sebebinin öğrenilmesinden itibaren en geç bir haftadır ve bu süre içinde talepte bulunulması şarttır. Yasaklılık sebepleri için ise hüküm verilinceye kadar mahkeme resen görevden alma yoluna gidebilir. Ret ve görevden alma talepleri, bilirkişiyi görevlendiren mahkemece dosya üzerinden karara bağlanır; kabule ilişkin karar kesindir, redde ilişkin karara karşı ise ancak esas hakkındaki kararla birlikte kanun yoluna başvurulabilir. Rapora itiraz süresi (m. 281) ile hâkimin reddi süresi (m. 38) ise ayrı sistemlerdir. Somut bir dosyada ret sebebinin niteliği ve sürenin başlangıcı değerlendirilirken, güncel mevzuat metni ve dosya içeriği birlikte incelenmelidir.
Davanız için ilk adımı atın
Dosyanıza özel bir ön değerlendirme için Çınar Hukuk Bürosu ile iletişime geçin.