Mahkemede Tanık Ne Demek? Hak ve Yükümlülükler

Mahkemede tanık, yargılamaya konu olayı beş duyusu aracılığıyla öğrenmiş ve bildiklerini hâkime anlatan, davada taraf olmayan üçüncü kişidir. Adalet Bakanlığı Eğitim Dairesi’nin ceza muhakemesi hukuku ders notunda tanık bu şekilde tanımlanır. Tanık olarak ifade vermek bir kamu görevi niteliği taşır: çağrıldığınızda gelmeniz ve bildiklerinizi doğru biçimde anlatmanız gerekir. Buna karşılık kanun, belirli durumlarda tanıklıktan veya bazı sorulara cevap vermekten çekinme hakkı da tanır.

Bu yazıda tanığın kim olduğunu, ceza ve hukuk yargılamasındaki farkları, çağrı geldiğinde ne yapılması gerektiğini, ifade sürecinin nasıl işlediğini, tanığın haklarını ve yükümlülüklerini ihlalin sonuçlarını bulacaksınız. Yazı genel bilgilendirme amacı taşır ve somut olayınıza ilişkin hukuki görüş yerine geçmez.

Tanık kimdir?

Tanık, olayı bizzat görmüş, işitmiş veya başka bir duyusuyla algılamış kişidir. Şüpheli, sanık, davacı veya davalı gibi yargılamanın tarafı değildir. Tanığın görevi olay hakkında yorum yapmak ya da sonucu etkilemeye çalışmak değil, bildiklerini yargılama makamına aktarmaktır.

Adalet Bakanlığı Eğitim Dairesi’nin aynı ders notuna göre kural olarak herkes tanık olabilir. Çocuklar, akıl hastaları, sanığın yakınları ve suç ortakları da tanık olarak dinlenebilir. Bu kişilerin dinlenip dinlenmeyeceği, nasıl dinleneceği ve yemin edip etmeyecekleri ise kanundaki özel hükümlere bağlıdır. Bunlara aşağıda ayrı başlıklarda değinilecek.

Adalet Bakanlığı İnsan Hakları Daire Başkanlığı’nın yayınında tanıklık, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 43. maddesi ve devamında düzenlenen bir yükümlülük ve kamu görevi olarak nitelendirilir. Aynı yayına göre tanık, şüpheli veya sanıktan farklı olarak bildiklerini yargılama makamları önünde doğru biçimde aktarmalıdır. Şüpheli ve sanığın susma hakkı vardır; tanığın ise doğru söyleme yükümlülüğü bulunur. Tanığın hakları bu yükümlülüğün sınırlarını çizer.

Ceza ve hukuk yargılamasında tanıklık

Tanıklık hem ceza hem hukuk yargılamasında karşımıza çıkar. Ceza yargılamasında kurallar Ceza Muhakemesi Kanunu’nda (CMK, 5271), hukuk davalarında ise Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nda (HMK, 6100) yer alır. Her iki kanunun ana fikri benzerdir ancak ayrıntılar farklılaşır.

HMK m.240/1 uyarınca davada taraf olmayan kişiler tanık olarak gösterilebilir. Hukuk davasında tanığı gösteren taraftır. HMK m.240/2’ye göre tanık gösteren taraf, hangi vakıa için dinletmek istediğini ve tanıkların ad-soyad ile tebliğe elverişli adreslerini içeren bir listeyi mahkemeye sunar. Listede yer almayan kişiler tanık olarak dinlenemez ve ikinci bir liste verilemez. Bu nedenle hukuk davasında tanık listesinin eksiksiz hazırlanması önem taşır.

Ceza yargılamasında ise tanıkları çoğunlukla yargılama makamı çağırır. Soruşturma evresinde Cumhuriyet savcısı, kovuşturma evresinde mahkeme tanığı dinler. Dolayısıyla çağrı kâğıdı size savcılıktan ya da mahkemeden gelebilir.

Tanık olarak çağrıldığınızda ne yapmalısınız?

Ceza yargılamasında çağrı

CMK m.43/1’e göre tanıklar çağrı kâğıdı ile çağrılır. Çağrı kâğıdında gelmemenin sonuçları da bildirilir. Tutuklu işlerde tanıklar için zorla getirme kararı verilebilir. CMK m.43/2 çağrının telefon, telgraf, faks, e-posta gibi araçlarla da yapılabileceğini düzenler. Bu şekilde yapılan çağrıda, çağrı kâğıdına bağlanan sonuçlar uygulanmaz.

CMK m.43/4 ise Cumhurbaşkanı için özel bir kural getirir: Cumhurbaşkanı kendi takdiriyle tanıklıktan çekinebilir. Tanıklık yapmak isterse beyanı konutunda alınabilir veya yazılı olarak gönderebilir.

CMK m.44/1 uyarınca usulüne uygun çağrıldığı hâlde mazeret bildirmeden gelmeyen tanık zorla getirilir. Gelmemesinin yol açtığı giderler kamu alacaklarının tahsili usulüne göre ödettirilir. Zorla getirilen tanık sonradan haklı bir sebep bildirirse, aleyhine hükmedilen giderler kaldırılır. Madde metnine sonradan eklenen bir cümleye göre zorla getirme kararı, dosyada iletişim bilgisi varsa telefon, e-posta gibi araçlarla da bildirilebilir.

Bu nedenle haklı bir mazeretiniz varsa (örneğin sağlık sorunu ya da ülke dışında bulunma) çağrıya hiç cevap vermemek yerine mazeretinizi vakit kaybetmeden yargılama makamına bildirmeniz yerinde olur. Mazeretin kabul edilip edilmeyeceğini yargılama makamı değerlendirir.

Hukuk yargılamasında çağrı

HMK m.245/1’e göre kanunda gösterilen haller saklı kalmak üzere tanıklık için çağrılan herkes gelmek zorundadır. Usulüne uygun çağrıldığı hâlde mazeret bildirmeden gelmeyen tanık zorla getirtilir. Gelmemesinin yol açtığı giderlere ve disiplin para cezasına hükmedilir. Disiplin para cezasının tutarı mevzuat değişikliklerine ve yeniden değerlemeye bağlı olarak değişebileceğinden, güncel tutarı mevcut kanun metninden kontrol etmeniz gerekir.

Tanık olarak ifade vermek: süreç nasıl işler?

Tanık olarak ifade vermek, kanunda adım adım düzenlenmiş bir süreçtir. Bu süreç CMK m.52 ile m.59 arasında yer alır. Aşağıdaki sıra ceza yargılaması esas alınarak anlatılmaktadır.

Ayrı ayrı dinlenme

CMK m.52/1’e göre her tanık ayrı ayrı ve sonraki tanıklar yanında bulunmadan dinlenir. Amaç, tanıkların birbirinin anlattıklarından etkilenmesini önlemektir. Bu yüzden duruşma salonunda sırası gelmeden önce başka tanığın beyanını dinlememeniz beklenir.

Dinlenmeden önce yapılan uyarı

CMK m.53 uyarınca tanığa dinlenmeden önce şunlar anlatılır:

• Gerçeği söylemenin önemi,
• Gerçeği söylemezse yalan tanıklık suçundan cezalandırılacağı,
• Doğruyu söyleyeceğine yemin edeceği,
• Duruşmada mahkeme başkanı veya hâkimin açık izni olmadan salonu terk edemeyeceği.

Buradaki son husus pratikte önemlidir. İfadenizi verdikten sonra da izin almadan salondan ayrılmamalısınız.

Kimlik soruları

CMK m.58/1’e göre tanığa önce adı, soyadı, yaşı, işi, yerleşim yeri ve adresi sorulur. Gerekirse şüpheli, sanık veya mağdurla ilişkisi de sorulur. Bu soru, tanığın tarafsızlığının değerlendirilmesine ve çekinme hakkının bulunup bulunmadığının anlaşılmasına yardımcı olur.

Bildiklerinizi anlatma ve soru sorma

CMK m.59’a göre tanık, dinlenmeden önce olayla ilgili olarak bilgilendirilir. Ardından bildiklerini söylemesi istenir ve tanıklık ederken sözü kesilmez. Anlatım bittikten sonra konuları aydınlatmak için ayrıca soru yöneltilebilir (m.59/2). Dolayısıyla ifade vermeye genellikle serbest anlatımla başlarsınız; sorular bunun ardından gelir.

Anlatırken kişisel yorum ve tahmin ile gördüğünüz ya da duyduğunuz olguyu birbirinden ayırmaya özen göstermek yararlıdır. Hatırlamadığınız bir ayrıntıyı hatırlıyormuş gibi aktarmamak, tanıklığın doğruluğu açısından önemlidir.

Tanık yemini

CMK m.54/1 uyarınca tanıklar, tanıklıktan önce ayrı ayrı yemin eder. Gerektiğinde ya da kişinin tanık olarak dinlenmesinin uygun olup olmadığı konusunda tereddüt varsa yemin, tanıklıktan sonraya bırakılabilir. Soruşturma evresinde Cumhuriyet savcıları da tanıklara yemin verdirir (m.54/2).

CMK m.55’e göre yemin metni şöyledir: “Bildiğimi dosdoğru söyleyeceğime namusum ve vicdanım üzerine yemin ederim.” Yemin tanıklıktan sonra verilirse metindeki ifade “söylediğime” biçimini alır.

Yeminsiz dinlenen tanıklar

Her tanık yemin etmez. CMK m.50/1 uyarınca aşağıdaki kişiler yeminsiz dinlenir:

• Dinlenme sırasında 15 yaşını doldurmamış olanlar,
• Ayırt etme gücü olmadığı için yeminin niteliğini ve önemini kavrayamayanlar,
• Soruşturma veya kovuşturma konusu suça iştirakten, suçluyu kayırmaktan ya da delilleri yok etme, gizleme veya değiştirmekten şüpheli, sanık veya hükümlü olanlar.

Yeminsiz dinlenmek, beyanın hiçbir değer taşımadığı anlamına gelmez. Mahkeme beyanı diğer delillerle birlikte değerlendirir.

Tanığın hakları: tanıklıktan çekinme

Tanığın en önemli hakları, kanunda sayılan hallerde tanıklıktan veya bazı sorulara cevap vermekten çekinebilmesidir. CMK’da bu haklar üç ana başlık altında toplanır: yakınlık, meslek sırrı ve kendini ya da yakınlarını cezai kovuşturmaya uğratma riski.

Yakınlık nedeniyle çekinme

CMK m.45/1 uyarınca şu kişiler tanıklıktan çekinebilir:

• Şüpheli veya sanığın nişanlısı,
• Evlilik bağı kalmasa bile eşi,
• Üstsoy veya altsoyu (kan ve kayın hısımlığı),
• Üçüncü derece dahil kan hısımları ve ikinci derece dahil kayın hısımları,
• Evlât edinme bağı bulunanlar.

CMK m.45/2’ye göre yaş küçüklüğü, akıl hastalığı veya akıl zayıflığı nedeniyle çekinmenin önemini anlayamayanlar, kanunî temsilcilerinin rızasıyla tanık olarak dinlenebilir. Kanunî temsilci şüpheli veya sanıksa çekinme konusunda karar veremez.

CMK m.45/3 uyarınca çekinebilecek kişilere dinlenmeden önce çekinebilecekleri bildirilir. Bu kişiler dinlenirken de her zaman çekinebilir. Yani ifade vermeye başladıktan sonra da fikrinizi değiştirip çekinme hakkınızı kullanabilirsiniz.

Meslek sırrı nedeniyle çekinme

CMK m.46/1-a uyarınca avukatlar, stajyerleri veya yardımcıları, bu sıfatları dolayısıyla öğrendikleri bilgiler konusunda tanıklıktan çekinebilir. M.46/1-b ise hekimleri, diş hekimlerini, eczacıları, ebeleri ve bunların yardımcılarını meslek sırlarıyla ilgili olarak kapsar. Maddenin diğer bentlerinin ve istisnalarının kapsamı için kanun metnine bakmak gerekir.

Kendini veya yakınlarını suçlama riski

CMK m.48/1’e göre tanık, kendisini veya m.45/1’de sayılan yakınlarını ceza kovuşturmasına uğratabilecek sorulara cevap vermekten çekinebilir. Bu hakkın tanığa önceden bildirilmesi gerekir. Sorular size ya da yakınlarınıza karşı bir ceza soruşturmasına yol açabilecek nitelikteyse, cevap vermeme hakkınızın bulunduğunu bilmek önemlidir.

CMK m.49’a göre mahkeme başkanı, hâkim veya savcı gerekli görürse tanık, çekinme dayanağını oluşturan olguları bildirir. Gerektiğinde bu konuda yemin de ettirilir. Çekinme gerekçesi tanığın kendi beyanına bırakılmaz, yargılama makamı tarafından gerektiğinde denetlenebilir.

Yemin etmekten çekinme

CMK m.51/1 uyarınca çekinebilecek kişiye yemin verip vermemek hâkim veya mahkemenin takdirindedir. Tanık yemin etmekten de çekinebilir ve bunun kendisine bildirilmesi gerekir.

Hukuk davasında çekinme

HMK m.247’ye göre kanunda açıkça belirtilen hallerde tanık çekinebilir. Kişisel bir nedenle çekinme sebebi varsa hâkim çekinme hakkını önceden hatırlatır. HMK m.248 kapsamında tanıklıktan çekinebilecekler arasında taraflardan birinin nişanlısı, eşi (evlilik sona ermiş olsa da), kendisinin veya eşinin altsoy ve üstsoyu ile evlatlık bağı bulunanlar yer alır.

HMK m.250’ye göre tanığın beyanı kendisine veya yakınlarına maddi zarar verecekse, şeref ve itibarını ihlal edecekse, ceza soruşturmasına yol açacaksa ya da meslek veya sanat sırrını ortaya çıkaracaksa tanıklıktan çekinilebilir. HMK m.251 ise bu hakkın istisnalarını düzenler. Örneğin hukuki işlem sırasında tanık olarak bulundurulan kişi, işlemin esası ve içeriği hakkında çekinemez. Bu hükümler için HMK’nın ilgili metnine bakılabilir.

Kimliğin saklanması

CMK’da, kimliğin ortaya çıkmasının tanık veya yakınları için ağır bir tehlike oluşturması durumunda kimliğin saklı tutulması için önlem alınabileceği düzenlenmiştir. Kimliği saklı tutulan tanık, olayları hangi sebep ve vesileyle öğrendiğini açıklamakla yükümlüdür. Güvenliğinden endişe eden tanığın bu durumu yargılama makamına bildirmesi önemlidir.

Masrafların karşılanması

CMK m.61/1 uyarınca savcı, mahkeme başkanı veya hâkim tarafından çağrılan tanığa, Adalet Bakanlığınca her yıl hazırlanan tarifeye göre kaybettiği zamanla orantılı bir tazminat verilir. Seyahat gerekmişse yol, ikamet ve beslenme giderleri de karşılanır. Bu ödemeden vergi, resim ve harç alınmaz (m.61/2). Tarifedeki güncel tutarlar için Adalet Bakanlığının yayımladığı tarifeye bakmalısınız.

Tanıkların desteklenmesi konusunda Adalet Bakanlığı Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Daire Başkanlığı’nın hazırladığı Tanığa Yaklaşım Kılavuzu ek bir kaynak olarak incelenebilir.

Yükümlülüklerin ihlali: sebepsiz çekinme ve yalan tanıklık

Yasal sebep olmadan çekinmenin sonuçları

Tanıklıktan çekinme hakkı kanundaki hallerle sınırlıdır. CMK m.60/1’e göre yasal sebep olmadan tanıklıktan veya yeminden çekinen tanık hakkında doğan giderlere hükmedilir. Ayrıca tanıklığın veya yeminin gerçekleştirilmesi için dava hakkında hüküm verilene kadar ve her hâlde üç ayı geçmemek üzere disiplin hapsi verilebilir. Kişi yükümlülüğüne uyarsa derhâl serbest bırakılır.

CMK m.60/3 uyarınca bu tedbirler bir davada tam uygulandıktan sonra aynı veya aynı işe ilişkin başka davada tekrar edilmez. M.60/4’e göre disiplin hapsi kararına itiraz edilebilir. Hukuk davasında ise HMK m.253 uyarınca tanık kanuni sebep göstermeden çekinir, yemin etmez veya gösterdiği sebep kabul edilmediği hâlde çekinirse disiplin para cezası öngörülür. Tutarlar zaman içinde değişebileceğinden güncel kanun metni kontrol edilmelidir.

Yalan tanıklık

Tanığın en ağır sorumluluğu yalan tanıklıktan doğar. Türk Ceza Kanunu’nun (TCK, 5237) 272. maddesi yalan tanıklığı düzenler. Bu hüküm, Anayasa Mahkemesi’ne yapılan bir norm denetimi başvuru belgesinde da adliyeye karşı suçlar bölümünde yer alan bir hüküm olarak aktarılır. Temel cezalar şöyledir:

• Soruşturma kapsamında tanık dinlemeye yetkili kişi veya kurul önünde gerçeğe aykırı tanıklık yapana dört aydan bir yıla kadar hapis cezası verilir (fıkra 1).
• Mahkeme huzurunda ya da yemin ettirerek tanık dinlemeye yetkili kişi veya kurul önünde yalan tanıklık yapana bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası verilir (fıkra 2).
• Üç yıldan fazla hapis gerektiren suçun soruşturma veya kovuşturmasında yalan tanıklık yapana iki yıldan dört yıla kadar hapis cezası verilir (fıkra 3).

Fıkra 2 ve 3’ün metni için Adalet Bakanlığı’nın alternatif çözümler yayınına da bakılabilir. Maddenin sonraki fıkralarında cezayı artıran ve dolaylı failliğe ilişkin hükümler de bulunduğundan, daha ağır sonuçlar doğduğunda ceza ağırlaşabilir. Bu ayrıntılar için kanun metninin tamamı incelenmelidir.

Yalan tanıklıkta etkin pişmanlık TCK m.274’te düzenlenmiştir. Hangi koşullarda uygulanacağı somut olaya göre değerlendirilmesi gereken bir konudur; bu nedenle genel bilgiyle yetinmeyip uzman desteği almak yerinde olur.

Tanıklıktan önce dikkat edilecek noktalar

Tanık olarak çağrıldığınızda aşağıdaki hususlar işinizi kolaylaştırabilir:

• Çağrı kâğıdını dikkatle okuyun; hangi dosya için, nerede ve ne zaman çağrıldığınızı kontrol edin.
• Mazeretiniz varsa belgeleyerek zamanında bildirin.
• Sanık veya taraflarla yakınlık bağınız varsa çekinme hakkınız olup olmadığını önceden değerlendirin.
• Meslek sırrı kapsamında öğrendiğiniz bilgiler varsa ilgili hükümleri gözden geçirin.
• Anlatacaklarınızı görüp duyduklarınızla sınırlı tutun; emin olmadığınız ayrıntıyı kesinmiş gibi aktarmayın.

Tanıklık öncesinde bir avukattan görüş almak, özellikle sorular sizi veya yakınlarınızı suça sürükleyebilecek nitelikteyse yararlıdır. Çekinme hakkınızın kapsamı ve sınırı her olayın özelliklerine göre değişebilir.

Yargılamanın sonraki aşamalarıyla ilgilenenler için Yargıtay bozma kararı ve direnme kararı ve bozma sonrası süreç yazıları da ilgi çekebilir.

Sonuç

Mahkemede tanık, davanın tarafı olmayan ve olayla ilgili bildiklerini yargılama makamına aktaran kişidir. Tanıklık hem hak hem yükümlülük içerir: çağrıldığınızda gelmeniz, doğruyu söylemeniz gerekir; ancak yakınlık, meslek sırrı veya kendinizi ve yakınlarınızı suça sürükleme riski gibi hallerde çekinme hakkınız bulunabilir. Bu hakları kullanmak ya da yükümlülükleri yerine getirmek konusunda tereddüt yaşıyorsanız, ifade vermeden önce somut durumunuzu bir avukatla değerlendirmeniz doğru olur.